Wielkie piękno — poemat o blasku i pustce

Wielkie piękno Paolo Sorrentino to film, który na pierwszy rzut oka przyciąga błyskiem i przepychem, by pod nimi ujawnić coś znacznie bardziej bolesnego: melancholię człowieka, który całe życie spędził na powierzchni, a dopiero później zaczął szukać głębi. Tytułowy motyw piękna staje się tu ambiwalentny — jest hymnem na cześć estetyki i jednocześnie żałobnym lamentem nad jej utratą.

Głównym bohaterem jest Jep Gambardella — literat i krytyk, na stałe wpisa­ny w obieg rzymskich salonów. Słynący z ironicznego dystansu i bycia stałym bywalcem elitarnych przyjęć, Jep z pozornym spokojem dryfuje przez świat włoskiej wyższej sfery. Wszystko się zmienia po jego sześćdziesiątych piątych urodzinach: to moment, w którym jawna rutyna i zaślepienie pięknem w wersji dekoracyjnej zaczynają trzeszczeć. Pod powierzchnią blichtru, rozmów o sztuce i filozofii kryje się głęboka tęsknota za autentycznym pięknem i duchowym spełnieniem — tęsknota, której twarz jest równocześnie smutna i zuchwała.

Toni Servillo jako Jep to rola, która kroczy po cienkiej granicy między cynizmem a wrażliwością. Jego bohater to ktoś, kto potrafi oczarować salę słowem i gestem, a mimo to czuje się wypalony. Servillo oddaje to subtelnie: w uśmiechu, w spóźnionych reakcjach, w chwilach, kiedy kamera pozwala mu milczeć i obserwować. To właśnie w tych milczeniach film znajduje największą siłę.

Sorrentino reżyseruje z przejmującym wyczuciem rytmu i obrazu — każda scena wygląda jak tableau żywcem wyjęte z wyrafinowanego magazynu, a jednocześnie pulsuje pewnym wewnętrznym niepokojem. Rzym, przedstawiony tu nie jako literacka ruina ani tylko jako muzeum, lecz jako żywy organizm, pełen kontrastów: od monumentalnych schodów i kościołów po klaustrofobiczne apartamenty i nocne przyjęcia. Kamera penetruje miasto z czułością i krytyką; fotografia wydobywa z niego zarówno klasyczne piękno, jak i karykaturalną dekadencję.

Estetyka filmu — długa, płynna praca kamery, bogata paleta barw, scenografia balansująca między przepychem a dekonstrukcją — współgra z nastrojem. Muzyka, często kontrastująca z obrazem, podkreśla ironiczne napięcie między tym, co powierzchowne, a tym, co głębokie. Sorrentino pozwala sobie na momenty surrealne i groteskowe, które nie służą tylko efektowi: one obnażają absurdy świata, w którym słowa „sztuka” i „kultura” bywają używane jako maska.

Tematyka filmu osnuta jest wokół kilku naczelnych pytań: czym dziś jest piękno? Czy można je odnaleźć w obłysłych salonach i lansie, czy raczej w prostocie i autentyczności? Jak mierzyć życie — przez sukcesy, relacje, twórczość czy może przez umiejętność pogodzenia się z przemijaniem? Sorrentino nie daje łatwych odpowiedzi; zamiast tego proponuje medytacyjną obserwację, która raz pociesza, raz konfrontuje.

Wielkie piękno nie pozostawiło widzów obojętnymi. Film zbierał nagrody i kontrowersje — zdobył między innymi Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego oraz Złoty Glob — i stał się europejskim wydarzeniem, które postawiło Sorrentino w rzędzie najciekawszych głosów współczesnego kina. Krytycy chwalili wizualne mistrzostwo i aktorstwo Servillo, inni zarzucali reżyserowi nadmiar stylizacji kosztem fabuły. Być może właśnie ta polaryzacja jest znakiem, że film dotyka trudnych tematów w sposób, który nie jest jednowymiarowy.

Warto do filmu wrócić nie tylko dla pięknych kadrów, lecz także po to, by dać się uwieść pytaniom, jakie stawia. To opowieść o starzeniu się, o pamięci, o pustce skrywającej się pod gorsetem atrakcyjnych powierzchni — i wreszcie o nieodłącznej, trudnej do uchwycenia tęsknocie człowieka za sensem. „Wielkie piękno” to kino, które wygląda jak wystawne przyjęcie, lecz obok zakrytych stołów ustawione jest lustro — i w tym lustrze widzimy nie tylko błysk kieliszków, lecz także własne odbicie.