Tytuł, który nie pozwala przejść obojętnie: Pan Nikt kontra Putin. Już samo zestawienie „Pan Nikt” — człowieka pozornie bezimiennego, anonimowego — z imieniem najpotężniejszego rosyjskiego polityka zapowiada dokument o ostrym, społeczno-politycznym pazurze. Film, który triumfował na Sundance (Specjalna Nagroda Jury) i na festiwalu Millennium Docs Against Gravity, a który wybrano jako duński kandydat do Oscara®, robi coś jeszcze ważniejszego niż postawienie tezy: cierpliwie i uważnie rejestruje codzienność, w której propaganda i przemoc państwowa wkradają się w szkolne korytarze.

O czym tu naprawdę jest mowa? Głównym bohaterem jest Pasza — nauczyciel z małego miasteczka na Uralu, człowiek, który wrócił do swojej dawnej szkoły i przez lata pełni rolę kronikarza. Jego gabinet to miejsce azylu: zamknięta przestrzeń, w której zbierają się punkowcy, młodzi buntownicy, dzieciaki szukające przestrzeni do bycia sobą. To mikroświat oparty na zaufaniu, gdzie wolność słowa i eksperyment są jeszcze możliwe — dopóki polityka nie przekroczy progu szkoły.

Reżyser wybiera styl obserwacji bliski cinéma vérité. Kamera Paszy i ekipy filmowej nie stara się na siłę eksponować dramatyzmu; zamiast tego zatrzymuje się przy drobnych gestach, ukradkowych spojrzeniach nastolatków, przerwach między obowiązkami szkolnymi, monotonii lekcji i hałasie przerw. To właśnie te drobne, niepozorne momenty najwięcej mówią o rzeczywistości. Kiedy po inwazji na Ukrainę władze wprowadzają politykę patriotyczną, szkoły przechodzą szybką militaryzację: poranne apeliki, musztra, przymusowe deklaracje lojalności. Kamera dokumentuje to stopniowe dłubanie w tkance społecznej — nie dramatyczne przemowy, lecz codzienne, systematyczne działania, które kształtują postawy młodzieży.

Najbardziej poruszające w filmie są reakcje nastolatków. Ich spojrzenia, pełne lęku i niepewności, uchylone rozmowy o przyszłości, chwile przy pożegnaniu kolegów wcielanych do wojska — to obrazy, które zostają w pamięci długo po seansie. Pasja dokumentowania staje się tu próbą przeciwstawienia się zapomnieniu; film działa jako kronika — nie tylko tego, co się dzieje teraz, ale też tego, co będzie miało konsekwencje w życiu tych dzieci. Imponujące jest to, jak reżyser i operatorzy potrafią znaleźć balans między intymnością a odpowiedzialnością etyczną: nie wyciskają melodramatu z rozżalonych twarzy, nie manipulują, lecz oddają uczucia widoczne w drobnych gestach.

Estetycznie Pan Nikt kontra Putin zaskakuje prostotą. Surowy, miejscami ascetyczny montaż łączy sceny klasycznej codzienności z nagraniami zbiorowych rytuałów — przemówień, apelów, militarnego drylu. Kontrast między ciepłem gabinetu Paszy, pełnego głośnej muzyki, śmiechu i niekonformistycznych strzępów dialogów, a sterylnymi, zorganizowanymi formami patriotycznej indoktrynacji jest tu wyraźny i bezkompromisowy. Dźwięk — od odległych kroków po głośne, oficjalne hymny — działa często jak szwy scalające narrację, przypominając, że nawet cisza bywa głosem opresji.

Politczny ciężar filmu nie jest nachalny. Twórcy unikają prostych oskarżeń i publicystycznej retoryki; wybierają za to obserwację, która dla widza międzynarodowego ma siłę dowodową. To dokument, który pokazuje, jak polityka wielkich graczy przenika najmniejsze sfery życia i jak szybko system potrafi przeobrazić przestrzeń edukacyjną w narzędzie rekrutacji i kontroli. W tym sensie film pełni funkcję kontrapropagandy — nie przez krzyk, lecz przez zapis ludzkich losów.

Pan Nikt kontra Putin to także opowieść o roli jednostki: o człowieku, który nie ma władzy, ale ma kamerę, pamięć i odwagę rejestrowania. Pasza jako moralny punkt odniesienia — nauczyciel, przewodnik, kronikarz — pokazuje, że bycie „Panem Nikt” w systemie autorytarnym nie oznacza braku wpływu na los innych. To ciche bohaterstwo — tworzenie archiwum prawdy, które może kiedyś okazać się nieocenione.

Dla widza europejskiego i światowego film ma znaczenie podwójne: jest dokumentem o Rosji i o mechanizmach autorytaryzmu w ogóle. To jedna z tych produkcji dokumentalnych, które zostają przy nas nie przez efekty, lecz przez prawdę zwykłego życia, które stało się polem walki politycznej. Jeśli szukasz filmu, który pokazuje, jak propaganda wkrada się do najintymniejszych przestrzeni społeczeństwa i co z tego wynika dla kolejnych pokoleń — Pan Nikt kontra Putin to pozycja obowiązkowa.