Pan Nikt kontra Putin — kiedy mikroświat szkoły staje się lustrem potężnej polityki

Tytuł obrazu nie pozostawia wątpliwości co do tonu: Pan Nikt kontra Putin to dokumentalny esej o zderzeniu jednostki z machiną władzy, lecz robi to w sposób intymny i nieoczywisty. Reżyser (lub zespół twórców) decyduje się na obserwację z bliska: zamiast wielkich debat i manifestów dostajemy szkolny korytarz, klasę, nauczycielskie biuro — miejsca, w których propaganda wdziera się po cichu, krok po kroku. Film okazał się silnym zjawiskiem festiwalowym — zdobył Specjalną Nagrodę Jury na Sundance i uznanie publiczności na Millennium Docs Against Gravity, a także został wybrany na duńskiego kandydata do Oscara® — i trudno się dziwić tej reakcji.

Na pierwszym planie jest Pasza — nauczyciel w małym mieście u stóp Uralu, który wraca do swojej dawnej szkoły i pełni tam rolę kronikarza. Jego gabinet to azyl, schronienie dla punków, buntowników i tych wszystkich, którzy wciąż pragną wolności i nie mieszczą się w oficjalnej narracji. To przestrzeń, w której młodzi ludzie próbują tworzyć alternatywne sensy: malują, słuchają muzyki, składają plany ucieczki bądź oporu. Kamera Paszy — prosty, prowokacyjnie szczery instrument — rejestruje to wszystko z empatią i bez moralizowania.

Akcja dokumentu skoncentrowana jest wokół przełomowego momentu: po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę i przyspieszeniu polityki patriotycznej szkoły są zmilitaryzowane. Widok mundurów w szkolnym holu, porannych apeli, pieśni i składanych deklaracji lojalności kontrastuje z drobnymi, prywatnymi gestami uczniów: ukradkowe spojrzenia, napięte milczenie, niepewne uśmiechy. To właśnie reakcje nastolatków — subtelne, pełne lęku i sprzecznych uczuć — mówią najwięcej. Szczególnie poruszające są sceny pożegnania: żegnające się grupki przyjaciół, dłonie, które dotykają się przez moment, gdy ktoś z ich kręgu zostaje powołany do armii. To obrazy, które zadają pytanie o cenę „lojalności” i o to, co zostaje z młodości, gdy państwo zawłaszcza rytuały dorastania.

Estetyka filmu to przykład tzw. kina obserwacyjnego: kamera jest blisko, ale nie ingeruje; dźwięk zbiera rozmowy i szmery korytarza; montaż wydobywa rytm codzienności i narastające napięcie. Często to drobne szczegóły — migawka instrumentu muzycznego w kącie sali, kartki z zeszytów, graffiti na ścianie — tworzą silniejszy przekaz niż konferencyjne przemówienia. Reżyser świadomie buduje narrację z perspektywy tych, których decyzje polityczne dotykają najbardziej, ale którzy mają najmniej wpływu: młodych, zmęczonych i zdezorientowanych.

Siła filmu nie polega tylko na demaskowaniu propagandy, lecz na pokazaniu mechanizmu jej działania. Szkoła staje się mikrokosmosem: procesy indoktrynacji, rytuały przynależności, utwierdzanie w „jedynie słusznej” narracji — wszystko to jest tu widoczne w przejrzysty i bolesny sposób. Pasza, jako kronikarz, balansuje między obserwatorem a uczestnikiem: jego kamerę napędza troska, chęć zapamiętania, ale też bezsilność wobec narastającej presji. Końcówka filmu, w której Pasza uświadamia sobie, że Karabasz (szkoła/miejsce) nie jest już jego miejscem, brzmi jak cichy testament — rezygnacja, przegrana małych przestrzeni autonomii.

Nie brak tu też dylematów etycznych: dokument pokazuje ludzi w stanie zagrożenia, wychyla się na ich intymność. Reżyser staje przed pytaniem o granicę między dokumentacją a ochroną bohaterów — i podejmuje trudną decyzję, by nie uciekać od konsekwencji i pokazywać, co dzieje się naprawdę. To sprawia, że film jest nie tylko zapisem konkretnej sytuacji politycznej, lecz również refleksją nad odpowiedzialnością twórcy.

Pan Nikt kontra Putin to film ważny nie tylko ze względu na polityczny kontekst. Jego wartość artystyczna i dokumentalna polega na tym, że potrafi uczynić z małego, lokalnego świata uniwersalną opowieść o władzy, strachu i oporze. Dla widza z zewnątrz to lekcja, jak propaganda potrafi przenikać każdą sferę życia, a dla tych, którzy szukają w kinie autentyczności — przykład odwagi formalnej i moralnej.

Zdecydowanie warte obejrzenia — zwłaszcza dla miłośników dokumentu obserwacyjnego i wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak totalitarne mechanizmy działają „od środka”, poprzez szkołę, przyjaźnie i codzienne rytuały. Film zostawia widza z pytaniami, które długo nie pozwalają o sobie zapomnieć.