Donnie Darko — kim jest Donnie? I dlaczego ten film wciąż nie daje nam spokoju?

Na pierwszy rzut oka Donnie Darko to opowieść o zbuntowanym nastolatku z przedmieść – outsiderze w szkole, kłopotliwym synu w domu i – według sąsiadów – chłopaku „z problemami”. Ale Richard Kelly, debiutujący w 2001 roku reżyser, zbudował z tych pozornie banalnych składników małą filozoficzną układankę, która z czasem stała się fenomenem kina niezależnego i filmem kultowym. Donnie to postać wielowymiarowa: we śnie nawiedzany przez olbrzymiego, złowrogiego królika o imieniu Frank, którego proroctwa zapowiadają rychły koniec świata; na jawie targany halucynacjami, terapią i pytaniami, które wykraczają poza szkolne sprawdziany – o czas, przeznaczenie i naturę rzeczywistości.

Fabuła i klimat
Punkt wyjścia jest prosty: w nocy, gdy Donnie śpi, nad jego domem ląduje silnik samolotu. Zdarzenie to zdaje się być początkiem ściślejszej, dziwnej kontinuacji: Donnie zaczyna śnić o Franku, którego wizje mają wymierny wpływ na rzeczywistość. Choć film miesza elementy thrillera psychologicznego, science fiction i coming-of-age, najważniejsze są relacje i wnętrze bohatera – jego niepewność, wściekłość i tęsknota. Suburbia przedstawiona przez Kelly’ego nie jest bezpieczną enklawą; to scena, na której odgrywają się pogubione życiorysy, sekrety i moralne dylematy.

Tematy i interpretacje
Donnie Darko działa jak wielowarstwowy tekst: można go czytać na poziomie realistycznym – jako portret chłopaka z zaburzeniami psychicznymi, korzystającego z terapii i leków – albo jako fantasmagoryczną opowieść o podróżach w czasie i „odkształconych” wszechświatach. Reżyser świadomie zostawia widza w niepewności, karmiąc go symbolami: królik Frank, zegary, motyw czasu i fragmenty fikcyjnej książki „The Philosophy of Time Travel” (rozszerzony w wersji reżyserskiej). Kto ma rację — medycyna, przeznaczenie czy Donnie? Odpowiedź zależy od tego, jak bardzo widz jest skłonny zaakceptować nadnaturalne wyjaśnienia.

Obsada i kreacje aktorskie
Główną rolę zagrał młody Jake Gyllenhaal, któremu postać Donniego – jednocześnie krucha i porywcza – przyniosła wczesne uznanie krytyki. Równorzędne wsparcie daje mu galeria barwnych postaci: nauczycielka z niekonwencjonalnym podejściem, ruchliwa rodzina, rólki obnażające maski amerykańskiej prowincji oraz postać Franka — monumentalnego symbolu, którego obecność jest zarazem komiczna i przerażająca. Patrick Swayze jako charyzmatyczny motywator i kilka innych rozpoznawalnych twarzy dopełniają mozaikę społecznych archetypów.

Muzyka i nastrój
Wyjątkową rolę w budowaniu klimatu pełni ścieżka dźwiękowa – minimalistyczna, melancholijna, z ikoniczną wersją „Eleanor Rigby” (wykonanie Gary Jules i Michael Andrews), która po latach stała się synonimem filmu. Muzyka potęguje uczucie zadumy i surrealizmu, sprawiając, że obraz trzyma w napięciu nawet wtedy, gdy tempo akcji zwalnia.

Reżyseria i formy
Richard Kelly używa eklektycznego języka filmowego: sny przeplatają się z realnością, montaż sugeruje złudzenia, a estetyka — od szkolnych korytarzy po mroczne tunele — tworzy klaustrofobiczny, a jednocześnie poetycki świat. Wersja reżyserska dodaje kontekst i fragmenty fikcyjnej „filozofii czasu”, co dla jednych rozjaśnia zagadkę, dla innych jeszcze bardziej ją komplikuje.

Dziedzictwo i kultowy status
Donnie Darko nie podbił kas kinowych za pierwszym razem, ale dzięki festiwalowej publiczności i późniejszym wydaniom DVD szybko zdobył oddane grono fanów. To film, który prowokuje do dyskusji — o zdrowiu psychicznym, religii, przeznaczeniu i wolnej woli — i nagradza wielokrotne seanse. Jego wpływ widać w popkulturze, filmowych analizach i w dyskusjach akademickich na temat granic interpretacji.

Dla kogo jest ten film?
Dla widzów lubiących kino, które stawia pytania zamiast dawać gotowe odpowiedzi. Dla tych, którzy doceniają nastrojową muzykę, złożone postacie i otwarte zakończenia. Dla osób chcących wrócić do filmu, który za każdym kolejnym seansem odsłania nowe detale.

Podsumowanie
Donnie Darko to więcej niż film o problematycznym nastolatku. To metafizyczna podróż po zakamarkach strachu i nadziei, obraz, który jednocześnie intryguje i niepokoi. Czy Donnie jest prorokiem, psychopatą, czy ofiarą losu? Richard Kelly nie daje jednoznacznej odpowiedzi — i w tym tkwi największa siła jego filmu. Jeśli jeszcze nie widziałeś tego tytułu, przygotuj się na kino pełne pytań, które długo nie pozwolą ci zasnąć.