ONA i JA – podróż w tajemniczy świat sztuki dwóch kobiet, które nigdy się nie spotkały

Poznań – miasto o niezwykle bogatej tradycji artystycznej i intelektualnej, po raz kolejny staje się miejscem wyjątkowego spotkania. Tym razem jednak, jest to spotkanie nieoczywiste: dialog dwóch wybitnych artystek, które nigdy się nie zetknęły na żywo, a dzieli je nie tylko geografia, lecz także zawirowania historii i polityczne realia. To historia francuskiej Annette Messager i polskiej Izabelli Gustowskiej – dwóch twórczyń z pokolenia lat 40. XX wieku, których artystyczne drogi splatają się w poznańskiej przestrzeni dopiero dziś, dzięki odkryciu tajemniczej koperty sprzed czterdziestu lat.

Odkrycie sprzed lat: zagubiony arkusz historii

Wszystko zaczęło się od przypadku – lub przeznaczenia. W pracowni Izabelli Gustowskiej odnaleziona została koperta, zatwierdzona do prezentacji w poznańskiej Galerii ON, z pracami Annette Messager, które miały zadebiutować w Polsce na wystawie. Plany jednak pokrzyżowały polityczne zawirowania – stan wojenny z 1981 roku i związane z nim represje wymusiły zamknięcie galerii, a magazyn z eksponatami pozamykano na długo. Koperta zaginęła w mroku dziejów sztuki… aby powrócić teraz, domagając się nowego początku, dopowiedzenia historii i uzupełnienia luki w dialogu międzykulturowym.

Jak podkreślają same bohaterki tej opowieści – choć nigdy się nie spotkały – znakomicie rozumiały, czym jest sztuka, i jakie znaczenie ma tajemnica w procesie twórczym. „Istotą sztuki jest tajemnica…” mówi Annette, a zaraz dodaje Izabella: „Prawdą sztuki jest tajemnica…”. To właśnie ta mistyczna nić łączy ich prace i pozwala nam dziś zajrzeć w zawiłości ich uniwersów.

Dwie artystki – dwa światy

Annette Messager urodziła się w 1943 roku we Francji, Izabella Gustowska pięć lat później – w Polsce. Ich pokolenie zostało ukształtowane przez dramaty drugiej wojny światowej oraz powojenne przemiany polityczne, które każdą z nich uwięziły po dwóch stronach żelaznej kurtyny. Mimo to ich twórczość rezonuje ze wspólnych tematów takich jak tożsamość, ciało, pamięć oraz szczególne miejsce kobiecości – zarówno jako konstruktu społecznego, jak i osobistego doświadczenia.

Messager i Gustowska eksplorowały swoją artystyczną przestrzeń poprzez przenikanie się wielu mediów – fotografii, rzeźby, instalacji, kolażu oraz tekstu. Słowo pisane odgrywało kluczową rolę w ich dziełach – jako manifest, komentarz, poetycki ślad lub intymny zapisek. Obydwie kwestionowały utarte stereotypy, które społeczeństwo narzucało kobietom, łamały ramy tradycyjnych ról i wyprowadzały na światło dzienne konflikt płci i tożsamości. Prace obu artystek obnażały fałsz idei spójnej „jaźni” oraz podkreślały jej płynność i wielowarstwowość.

Tajemnica koperty jako metafora sztuki

„ONA i JA” to nie tylko wystawa. To symboliczna podróż przez czas i przestrzeń oraz swoisty eksperyment artystyczny – przypominający odczytanie starego rękopisu. Projekt ten jest zapisem m.in. pamięci zagubionej przez dekady kartoteki, ale także filozoficzną refleksją nad tym, czym jest sztuka i tożsamość artystyczna w szerokim kontekście kulturowym.

Izabella Gustowska pisze w notatniku powstałym na potrzeby wystawy: „Notatnik i wystawa ONA i JA jest zapisem chaosu myśli i też różnorodnej codziennej pracy, ale i krótkich podróży – od lutego do listopada 2025 (to takie 9 miesięcy). Prawie wszystko, co było inspirujące w tym czasie, znalazło w tym projekcie swój ślad.” Te dziewięć miesięcy pracy to swoista metafora narodzin nowej narracji o sztuce kobiet i ich wzajemnym oddziaływaniu.

Podróż międzykontynentalna – od Poznania po wyspę Isabel

Egzotyczne fascynacje artystki prowadzą ją na wulkaniczną wyspę Isabel, należącą do archipelagu Galapagos. Ten daleki punkt na mapie pełni tu rolę lustra – zarówno dosłownego jak i metaforycznego – do zwielokrotnienia refleksji nad sobą i światem. W podróży tej splatają się elementy osobiste, kolektywne doświadczenia oraz niepokojące dialogi z coraz bardziej niestabilnym światem.

Izabella opisuje swój cel jako próbę „zapętlenia naszych demonów, naszych cieni, naszych twarzy i naszych sobowtór”. Ta intermedialna wystawa komponuje obrazy, dźwięki, fotografie i obiekty w enigmatyczną instalację – swoistą wizualną i emocjonalną symfonię odbić oraz migracji znaczeń.

Książka-notatnik do wystawy – klucz do sekretów

Wraz z pokazem w poznańskiej przestrzeni prezentowana jest specjalnie wydana książka-notatnik artystki – swoisty przewodnik po złożonej strukturze wystawy. Dokumentuje ona codzienność, fragmenty wcześniejszych dzieł oraz zawiera poetyckie zapisy podróży pomiędzy rzeczywistością a fikcją.

Ten literacko-plastyczny zapis pozwala odbiorcom głębiej zanurzyć się w zagadkowy świat dwóch kobiet-twórczyń i ich próbę odnalezienia wspólnego języka ponad podziałami historycznymi, przestrzennymi i mentalnymi. Kuratorem tego fascynującego projektu jest Marek Wasilewski, który z wprawną ręką poprowadził tę artystyczną dialogową podróż.

Kalendarium wystawy „ONA i JA”:

• Luty 2025 – początek prac przygotowawczych nad projektem; rozpoczęcie poszukiwań i konstruowania narracji projektowej.
• Marzec–Maj 2025 – tworzenie prac intermedialnych inspirowanych odnalezioną kopertą; pierwsze szkice do wystawy.
• Czerwiec 2025 – wyjazd artystki do Galapagos; zbieranie materiałów fotograficznych i notatek.
• Lipiec–Wrzesień 2025 – intensywna praca nad instalacjami; komponowanie dźwięków, fotografii oraz obiektów.
• Październik 2025 – finalizacja kompozycji wystawy oraz przygotowanie książki-notatnika.
• Listopad 2025 – oficjalne otwarcie wystawy „ONA i JA” w Galerii ON w Poznaniu.

Nowy rozdział w historii sztuki kobiet

„ONA i JA” to wydarzenie o wielowymiarowym znaczeniu: artystycznym, społecznym i historycznym. Pokazuje siłę kobiecej perspektywy oraz uniwersalność symboli i refleksji na temat tożsamości. Stanowczo podkreśla jak ważne jest odkrywanie zapomnianych historii i ich rewitalizacja we współczesnym dyskursie artystycznym.

Wreszcie wystawa stawia pytania o istotę tajemnicy w sztuce – nie jako bariery ani przeszkody, ale jako motor napędzający proces twórczy i otwierający pole dla nowych interpretacji oraz dialogu międzypokoleniowego.

Zapraszamy do Poznania na tę niezwykłą podróż dwóch kobiet-artystek wyrażoną językiem form niezwykłych i ponadczasowych.

Galeria ON | Poznań | listopad 2025
Kurator: Marek Wasilewski

„Istotą sztuki jest tajemnica…”
– Annette Messager
„Prawdą sztuki jest tajemnica.”
– Izabella Gustowska