„Tak albo nie i vice versa” – nowa wystawa Jarosława Kozłowskiego w Poznaniu prowokuje do refleksji nad naturą sztuki i poznania

Poznań – miasto bogate w artystyczne inicjatywy i przestrzenie wspierające twórczą wymianę myśli, po raz kolejny staje się areną ważnego wydarzenia w świecie sztuki współczesnej. W Galerii Miejskiej Arsenał otwarto właśnie najnowszą wystawę Jarosława Kozłowskiego zatytułowaną „Tak albo nie i vice versa”. Ten mistrz konceptualnej przewrotności, od lat związany z nurtami redefiniującymi sztukę, po raz kolejny zaprasza nas do rozgrywki z samym pojęciem dzieła artystycznego. Jego prace, które widz może teraz oglądać w pełni, choć często zakorzenione są w niematerialnej idei i dialogu z historią sztuki, potwierdzają, że Kozłowski pozostaje jednym z najważniejszych polskich twórców intelektualnych.

Sztuka jako idea, a nie tylko forma

Jarosław Kozłowski konsekwentnie poddaje krytyce tradycyjny i estetyczny wymiar sztuki. Już w swoim manifeście „Sztuka jako sztuka” z 1970 roku artysta śmiałym gestem odrzucił utożsamianie dzieła wyłącznie z pojęciem piękna czy wartości estetycznych. Sztuka według niego to przede wszystkim idea, która niekoniecznie przyjmuje trwałą, materialną formę. Wystarczy intencja twórcy i świadome uczestnictwo odbiorcy w dyskursie artystycznym. Kozłowski podkreśla, że to właśnie relacja pomiędzy dziełem a widzem tworzy prawdziwe „spełnienie” sztuki. „Zapraszam do rozmowy, do ewentualnej dyskusji – albo nawet kłótni” – mówi artysta, podkreślając swoje dążenie do transparentności wypowiedzi artystycznej.

Konceptualne podejście Kozłowskiego jest więc grą – nie tylko z materiałem, ale przede wszystkim z pojęciami i granicami tego, co nazywamy sztuką. Pytanie czy coś jest naprawdę dziełem, czy jedynie przedmiotem bezmyślnie nałożonym w galeryjnej przestrzeni, pozostaje w jego pracach otwarte i prowokujące.

W duchu Jerzego Ludwińskiego i Arthura C. Danto

W duchu ideowym Kozłowski kontynuuje dziedzictwo Jerzego Ludwińskiego, swojego bliskiego przyjaciela i teoretyka sztuki, który już dawno zauważył, że „dzieło sztuki przestało być przedmiotem – staje się faktem, wydarzeniem, strukturą myślową”. Dla Ludwińskiego to idea była kluczowa – to ona uruchamia proces myślenia u odbiorcy i nadaje dziełu realność.

Podobne refleksje sformułował Arthur C. Danto w słynnym eseju „The Artworld”, który wskazał na rolę kontekstu oraz tzw. świat sztuki będący siecią instytucji, teorii i praktyk nadających znaczenie dziełu. Bez tej tkaniny instytucjonalno-teoretycznej nawet najbardziej innowacyjny obiekt może pozostać niezauważony lub niezrozumiany.

Kozłowski w swojej pracy także ujawnia zainteresowanie zjawiskiem mitologizacji instytucji oraz pojęcia sztuki. I tak właśnie Galeria Miejska Arsenał w Poznaniu, która obecnie prezentuje jego nowe prace, była już w latach 2020–2021 miejscem realizacji ukrytych rysunków na odsłoniętej ceglanej ścianie – subtelnych gestów artysty wpisanych w samą strukturę galerii. Rysunki te, choć niewidoczne na pierwszy rzut oka, stały się punktem odniesienia dla nowych dzieł – jawnych i pełnoprawnych wypowiedzi artystycznych.

Manualny gest jako narzędzie dekonstrukcji

Chociaż Kozłowski odrzuca tradycyjne pojmowanie dzieła-artystycznego obiektu piękna, to jednak nie unika manualnego warsztatu. Wręcz przeciwnie – jego prace wykazują przywiązanie do malarskiej plamy, kreski czy koloru jako śladów świadczących o ludzkim geście twórczym. Rysunki i obrazy pełne są odręcznych notacji, które nadają im charakter notatek lub instrukcji – intelektualnych map prowadzących przez labirynty konceptualnych rozważań.

Jak sam mówi: „Intryguje mnie koncepcja sztuki oświadczonej świadomą bezużyteczność”. Bezużyteczność ta nie oznacza odpadu czy błędu – przeciwnie, dla artysty jest symbolem wolności twórczej i autonomii działania, niezależnej od funkcjonowania na rynku czy wymogów formalnych.

„Tak albo nie i vice versa” – gra kwantowej niepewności

Tytuł wystawy należałoby odczytać jako syntezę własnej filozofii poznania Kozłowskiego i zarazem odniesienie do fundamentalnej zasady fizyki kwantowej – zasady nieoznaczoności Wernera Heisenberga. Ta zasada głosi bowiem, że nie można jednocześnie precyzyjnie określić niektórych właściwości cząstek elementarnych; im dokładniej zbada się jedną właściwość, tym mniej wiadomo o innej.

Artysta przenosi ten naukowy koncept na grunt epistemologicznej refleksji nad naturą sztuki i poznania świata. Podważa tu klasyczny podział na „tak” lub „nie” – pokazuje, jak oba te przeciwieństwa przenikają się nieustannie, jak brak jest jednoznacznych odpowiedzi.

Odbiorca wystawy zostaje więc postawiony w sytuacji niepewności wobec odbieranego przekazu – podobnej do tej znanej z mechaniki kwantowej. To prowokacja do myślenia o ograniczeniach ludzkiego rozumu oraz o roli obserwatora w kształtowaniu rzeczywistości, zarówno naukowej jak i artystycznej.

Kalendarium:

• 1970 – Jarosław Kozłowski publikuje manifest „Sztuka jako sztuka”, który wytycza drogę całej jego twórczości.
• 2022 – Powstają ukryte rysunki na odsłoniętych cegłach Galerii Miejskiej Arsenał.
• 2024 – Otwarcie najnowszej wystawy „Tak albo nie i vice versa” w Galerii Miejskiej Arsenał w Poznaniu.

Kurator wystawy Marek Wasilewski podkreśla wielowymiarowość projektu: „To zaproszenie do rozmowy o granicach poznania i definicji sztuki w dobie przewrotności sensów.”

Podsumowanie

„Tak albo nie i vice versa” to kolejny manifest intelektualnej siły Jarosława Kozłowskiego – artysty umiejącego snuć rozważania nad samym fundamentem sztuki i jej funkcji społeczno-kulturowej. To wystawa wymagająca od widza zaangażowania intelektualnego oraz gotowości do podjęcia dialogu z ideami trudnymi i wieloznacznymi.

W czasach, gdy sztuka często bywa spłycana do roli dekoracji lub produktu rynkowego, Kozłowski przypomina o jej genezie – jako przestrzeni wolności myśli i krytycznego badania świata. W Poznaniu ta refleksja przybiera formę artystycznej gry-intelektu: ani jednoznacznej odpowiedzi, ani bezwzględnego odrzucenia – bo w sztuce jak i życiu często jest właśnie tak: tak albo nie i vice versa.