Tak albo nie i vice versa – Jarosław Kozłowski i dekonstrukcja sztuki w nowej wystawie w Poznaniu

Poznańska scena artystyczna ponownie staje się miejscem fascynującej dyskusji o istocie sztuki. W nowej ekspozycji pod tytułem „Tak albo nie i vice versa” Galeria Miejska Arsenał, we współpracy z kuratorem Markiem Wasilewskim, prezentuje najnowszy projekt Jarosława Kozłowskiego – jednego z czołowych konceptualistów polskiej sztuki współczesnej. Ta retrospektywno-refleksyjna wystawa kontynuuje prowadzoną od dekad przez artystę przewrotną i wielowymiarową grę z pojęciem sztuki, kwestionując jej tradycyjne rozumienie i naruszając konwencjonalne granice estetyczne.

Sztuka jako gra pytań i idei

Jarosław Kozłowski od lat konsekwentnie podważa kategorię sztuki ujmowaną jedynie jako ładny i trwały przedmiot. Już jego manifest „Sztuka jako sztuka” z 1970 roku był manifestacyjną deklaracją tego, czym sztuka być może nie jest – oraz czym powinna być. Dla Kozłowskiego kluczowa staje się idea, intencja twórcy oraz świadomość udziału odbiorcy w komunikacie artystycznym. Nie liczy się więc jedynie estetyka czy wizualna atrakcyjność dzieła, lecz przede wszystkim prowokacja do myślenia i zaangażowanie w dialog. „Sztuka spełnia się w kontakcie z odbiorcą, którego zapraszam do rozmowy, do ewentualnej dyskusji” – deklaruje artysta, podkreślając transparentność swoich wypowiedzi i otwartość na interpretacje czy kontrowersje.

Jego twórczość bywa więc świadomie nieuchwytna i kontemplacyjna, przybierając formy tekstów, instrukcji, dokumentacji czy instalacji, które niekoniecznie mają trwały materialny kształt. To właśnie ideowe przesłanie determinuje ich status jako dzieł sztuki. W tym kontekście Odbiorca przestaje być jedynie biernym widzem – staje się aktywnym uczestnikiem procesu twórczego i interpretacyjnego.

Artysta-badacz i dekonstruktor

Kozłowski znajduje swój artystyczny paradygmat także w myśli Jerzego Ludwińskiego – swojego wieloletniego przyjaciela i krytyka sztuki. Ludwiński widział sztukę jako faktyczne wydarzenie, strukturę myślową, która zastępuje tradycyjny przedmiot artystyczny i pozwala na uruchomienie procesu poznawczego u odbiorcy. Podobnie jak Arthur C. Danto, który w swoim eseju „The Artworld” podkreślał rolę kontekstu, instytucji oraz wiedzy teoretycznej w definiowaniu tego, co jest sztuką, Kozłowski podejmuje analizę mitologizacji samej instytucji galerii czy muzeum i pojęcia sztuki. W tym świetle ważnym punktem odniesienia jest także Galeria Miejska Arsenał, której przestrzeń artysta traktuje jako pole artystycznej interwencji – świadectwem są rysunki wykonane na odsłoniętej ceglanej ścianie galerii w 2022 roku, obecnie stanowiące część kolekcji placówki.

Manualny gest jako element konceptualnej gry

Choć Kozłowski podważa tradycyjne kanony estetyczne i materialne funkcje dzieła, jego twórczość charakteryzuje się wyraźnym przywiązaniem do manualnego gestu. Plama malarska, niepozorny kolor czy linia stają się dla niego środkami dekonstrukcji tradycyjnych narzędzi artystycznych. Jego serie konceptualnych rysunków noszą na sobie ślady odręcznych notacji oraz świadomej pracy ręki, co paradoksalnie wzbogaca warstwę intelektualną o aspekt autoekspresji. „Intryguje mnie koncepcja sztuki świadomej bezużyteczności,” mówi artysta. Bezużyteczność w jego rozumieniu nie ma charakteru pejoratywnego – to raczej gwarancja wolności twórczej, pozbawiona wymogów formalnych i funkcjonalnych. Ten wolny gest jest dla Kozłowskiego podstawą autentycznej wolności artystycznej.

„Tak albo nie i vice versa” – gra z kwantową niepewnością

Tytuł wystawy nawiązuje do epistemologicznej gry ambiwalencji i relatywności poznania. Można go odczytać równolegle do zasady nieoznaczoności Wernera Heisenberga znanej z mechaniki kwantowej. Zasada ta wskazuje na niemożność jednoczesnego precyzyjnego pomiaru dwóch powiązanych zmiennych, jak np. położenie i pęd cząstki – obserwacja jednej wartości wpływa na poznanie drugiej. W metaforycznym przełożeniu na świat sztuki Kozłowski podważa pewność i jednoznaczność ocen: „tak” i „nie” przenikają się nawzajem, brak jest stałych punktów odniesienia.

Wystawa wprowadza odbiorcę w stan epistemologicznej niepewności – podobnej do tej, którą fizyka kwantowa wkroczyła do naukowego rozumienia rzeczywistości. Podobnie jak teoria Heisenberga, również prace Kozłowskiego podkreślają aktywną rolę obserwatora – to sposób patrzenia i interpretacji nadaje znaczenie dziełu czy rzeczywistości wokół nas. W ten sposób tytuł wystawy okazuje się być nie tylko zręczną grą językową, lecz również poważną refleksją nad naturą poznania i ograniczeniami ludzkiego rozumu.

Kalendarium wystawy:

• Miejsce: Galeria Miejska Arsenał, Poznań
• Kurator: Marek Wasilewski
• Otwarcie wystawy: 2024 rok
• Wystawa prezentuje prace powstałe zarówno w ostatnich latach, jak i odnoszące się do wcześniejszych interwencji artysty (m.in. rysunki na cegłach z 2022 roku)
• Ekspozycja stanowi dialog między materialnym a niematerialnym aspektem sztuki oraz między tradycją a konceptualną dekonstrukcją

Podsumowanie

Jarosław Kozłowski pokazuje nam, że sztuka współczesna to już nie tylko przedmioty do podziwiania czy magiczne symbole piękna. To żywy proces filozoficznej gry znaczeń, dialogu między twórcą a odbiorcą oraz analiza samej istoty tworzenia. Poprzez wystawę „Tak albo nie i vice versa” artysta zabiera nas w podróż po meandrach poznania, gdzie proste odpowiedzi ustępują miejsca pytaniom bez jednoznacznej definicji. Ta konfrontacja z wielością interpretacji oraz zaangażowanie widza w rozważania o naturze rzeczywistości sprawiają, że mamy do czynienia z pełnoprawnym wydarzeniem intelektualnym wpisującym się w najważniejsze dyskursy współczesnej kultury.

Warto odwiedzić Arsenał i samemu przekonać się o sile tej prowokującej wolności myśli – tu i teraz w sercu Poznania.

Jarosław Kozłowski nadal pozostaje jednym z najważniejszych polskich artystów konceptualnych, który nie boi się stawiać fundamentalnych pytań o funkcję i granice sztuki.