Odwrócić kamerę tam, gdzie propaganda krzyczy najgłośniej — taki wydaje się postulat dokumentu Pan Nikt kontra Putin. To film, który nie tyle tłumaczy polityczne mechanizmy, co pokazuje ich codzienne, drobne skutki: jak państwowa retoryka przenika do szkolnych ławek, jak mundury zakładają miejsce podręczników, jak lęk staje się tłem dorastania. Obraz otrzymał międzynarodowe uznanie — m.in. Specjalną Nagrodę Jury na Sundance i nagrodę na Millennium Docs Against Gravity, a także reprezentował Danię w wyścigu po nominację do Oscara® — i to nie bez powodu.

O czym jest film? W centrum stoi Pasza, nauczyciel w niewielkim mieście na Uralu, który powrócił do swojej dawnej szkoły i — z aparatem zawsze pod ręką — stał się kronikarzem życia jej uczniów. Jego sala to nieformalny azyl: punkowa muzyka, prowokacyjne hasła, rysunki zakazanych symboli — miejsce, gdzie mają się schronić buntownicy, marzyciele i wszyscy, którzy jeszcze potrafią wyobrazić sobie inną przyszłość. Kiedy po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę władze wprowadzają politykę patriotycznego wychowania, szkoły zostają upodobnione do koszar. Widzimy przymusowe apelacje, wojskowy dryl na boisku, ceremonie lojalności i plakaty, których optymizm ma zastąpić krytyczne myślenie.

Najsilniejsze w filmie są jednak drobne gesty i spojrzenia. Reakcje nastolatków — ukradkowe, pełne lęku i niedopowiedziane — mówią więcej niż oficjalne przemówienia. Kamera Paszy uwiecznia momenty najintymniejsze: szkoła opuszczona po apelu, przyciszone rozmowy o tym, kto z kolegów został powołany do służby, pożegnania na dworcu, w których uśmiechy są zbyt przymusowe, żeby były autentyczne. To właśnie przez te przestrzenie, w których propaganda spotyka się z codziennością, film ujawnia skalę przemiany: nie tylko instytucji, ale też wewnętrznego świata młodych ludzi.

Reżyser (i operator — jeśli przyjąć, że kamera Paszy jest jego najważniejszym narzędziem) stosuje styl uważnego, obserwacyjnego dokumentu. Kamerę trzymaną blisko bohaterów cechuje prostota i bliskość — dłuższe ujęcia, minimalny komentarz, oszczędna ścieżka dźwiękowa. Widz zostaje wpuszczony do środka rozmów, swoich zmysłów używa do rozszyfrowania niedopowiedzeń i ciszy. To kino, które ufa inteligencji oglądającego: nie wszystko musi być nazwane, za to dużo zostawić trzeba wyczuć. W montażu pojawiają się również fragmenty propagandowych transmisji, przemówienia lokalnych władz i szkolne przemowy — kontrast między nimi a życiem w klasie Paszy tworzy napięcie, które prowadzi przez cały film.

Pan Nikt kontra Putin to film o edukacji przekształcającej się w instrument państwa, ale też o drobnych aktach oporu — piosenka za ścianą, zakazany kawałek na kartce, spojrzenie, które nie zgadza się z oficjalnym gestem. To portret pokolenia, które wchodzi w dorosłość w okolicznościach, gdzie młodość i bunt są patologizowane lub przekształcane w narzędzie. Szczególnie poruszające są sceny odchodzenia: nagłe telefony do rodziców, pożegnania na peronach, grupy uczniów spoglądające na siebie z obawą o przyszłość kolegów.

Film działa też jako dokument polityczny — bez nachalnej agitacji, ale z jasną diagnozą: normalizacja militarystycznej narracji i rozmontowywanie przestrzeni, w których może kiełkować krytyczne myślenie. W narracji nie zabrakło też nuty melancholii — Pasza, człowiek związany z tą szkołą i miejscem, stopniowo uświadamia sobie, że Karabasz (tak nazywa się jego miejscowość) przestaje być dla niego domem. To film o utracie, o konieczności wyboru: zostać i walczyć w warunkach narastającej opresji, czy odsunąć się, aby zachować resztki autonomii.

Siłą obrazu jest jego intymność i odwagi formalna prostota. Kamera nie romansuje z sensacją, nie demonizuje bohaterów, lecz dokumentuje. W efekcie dostajemy portret kraju nie jako jednowymiarowego antagonisty, lecz jako zespół mikropraktyk i codziennych wyborów, które razem tworzą atmosferę społeczną. Film jest także ważnym głosem w dyskusji o tym, jak wojna i propaganda modelują młode pokolenia — nie jedynie na froncie, lecz w klasie, na boisku, w domu.

Pan Nikt kontra Putin to obowiązkowa pozycja dla tych, którzy szukają dokumentu politycznie zaangażowanego, ale zarazem subtelnego, oraz dla wszystkich zainteresowanych kondycją współczesnej Rosji widzianej od środka. To obraz, który zostaje w pamięci nie przez spektakularne rewelacje, lecz przez swoje liczne, ciche świadectwa. Film przypomina, że świadectwo zwykłego nauczyciela z małego miasteczka może mieć moc większą niż trybuny propagandy.