ONA i JA – spotkanie dwóch światów, które nigdy się nie odbyło – ale trwa po czterdziestu latach

W sercu Poznania, w przestrzeni dawnej Galerii ON, rozgrywa się artystyczna opowieść, której tajemnica leżała nierozwikłana przez cztery dekady. Historia ta łączy dwa pokolenia, dwa światy i dwie kobiety – Annette Messager i Izabellę Gustowską – które choć nigdy się nie spotkały, to ich twórczość przenika się wzajemnie, tworząc subtelną i wielowymiarową relację ponad granicami czasu i ideologii.

Koperta z tajemnicą – początek wyjątkowej historii

Wszystko zaczęło się od odnalezienia w pracowni Izabelli Gustowskiej dawno zapomnianej koperty. Zawierała ona prace legendy francuskiej sztuki współczesnej – Annette Messager – przygotowane na planowaną wspólną wystawę w poznańskiej Galerii ON. Niestety, wydarzenia roku 1981 wstrzymały te plany. Wprowadzenie stanu wojennego w Polsce oraz twarda polityczna rzeczywistość sprawiły, że galeria została zamknięta, a jej magazyn zarekwirowany i rozproszony. Koperta z pracami Messager zaginęła i przepadła w mrokach dziejów aż do dziś…

To właśnie od tej zagubionej w czasie pamiątki, paradoksalnie służącej jako łącznik między dwiema artystkami, rozpoczyna się wielka narracja o sztuce, kobiecości i pamięci.

Dwie artystki – dwie strony żelaznej kurtyny

Annette Messager, urodzona w 1943 roku we Francji, oraz Izabella Gustowska, pięć lat młodsza polska artystka, należą do tego samego pokolenia artystycznego. Choć różniły je kraje i systemy polityczne – Francja i Polska, Zachód i Wschód – ich doświadczenia i inspiracje wydają się równoległe. Obydwie studiowały w tym samym czasie kultury i filozofie, czytały podobne książki, absorbowały wpływy filmów i wydarzeń kształtujących ich pokolenie.

Ich twórczość tworzy ze sobą cichy dialog: instalacje, rzeźby, kolaże łączące fotografię z tekstem – wszystko to przesiąknięte głębokimi refleksjami o tożsamości, cielesności i pamięci. Przedmiotem ich fascynacji jest kobiecość – poddawana dekonstrukcji jako konstruktu kulturowego oraz jako osobistego doświadczenia. Ich prace są wyzwaniem wobec stereotypów i patriarchalnych ograniczeń. Co więcej, obie metodycznie rozprawiają się z ideą stałego „ja” jako jednolitego bytu – wskazując na tożsamość jako złożoną, zmienną strukturę.

Słowo pisane odgrywało kluczową rolę zwłaszcza u Messager, gdzie tekst łączy się z warstwą wizualną w haftach czy kolażach jako komentarz, manifest lub poetycki zapis.

NOTATNIK I WYSTAWA “ONA i JA” – podróż przez czas i przestrzeń

Wystawa oparta jest na idei tajemnicy – zarówno tej zawartej w odnalezionej kopercie sprzed lat, jak i tej towarzyszącej samej sztuce. Izabella Gustowska opisuje swój projekt „Notatnik i wystawa ONA i JA” jako zapamiętnienie chaotycznych myśli oraz fragmentów codziennej pracy artystycznej trwającej od lutego do listopada 2025 roku – symbolicznych dziewięciu miesięcy kreacji.

Ta niezwykła ekspozycja jest podróżą – zarówno tą dosłowną, jak i metaforyczną. Kluczowym jest motyw wyprawy na wyspę Isabel z archipelagu Galapagos – miejsce wulkaniczne, egzotyczne i tajemnicze. To właśnie tam artystka szuka odbicia: luster rzeczywistych oraz wyimaginowanych, mnożących zwielokrotnione refleksje nad sztuką i tożsamością.

Izabella Gustowska pisze o chęci „zapętlenia naszych demonów, cieni, twarzy i sobowtórów” – jest to więc nie tylko fizyczna wyprawa na krańce świata, ale także pełna symboliki droga wgłąb ludzkiego ja.

Mieszanka narracji – prywatne historie splatają się z globalnym niepokojem

W wystawie wymieszane zostają idee bliźniaczej podwójności oraz egzotyki południowoamerykańskiej fauny i flory. Jest miejsce dla intymnych doświadczeń, ale też dla refleksji nad światem w coraz większym chaosie. Elementy wieloznacznej narracji tworzą intermedialny kolaż na styku obrazu, dźwięku, obiektów oraz fotografii. Jego sens pozostaje otwarty – być może to fragment dziennika artystki-wędrowca noszącej symboliczną maskę chroniącą jej prawdziwe oblicze.

Kalendarium wydarzeń związanych z projektem „ONA i JA”

• 1981 – planowana wystawa prac Annette Messager w poznańskiej Galerii ON zostaje odwołana z powodu wprowadzenia stanu wojennego
• 2024 (wczesna jesień) – odnalezienie koperty z pracami Messager w pracowni Izabelli Gustowskiej
• 2025 (luty–listopad) – okres powstawania projektu „Notatnik i wystawa ONA i JA”, zapisycha i podróże Izabelli Gustowskiej
• 2025 (jesień) – premiera wystawy oraz publikacja towarzyszącego jej notatnika/książki

Kurator projektu: Marek Wasilewski

Za koncepcję wystawy odpowiada Marek Wasilewski – znawca sztuki współczesnej, którego detektywistyczne działania przyczyniły się do odsłonięcia tego niezwykłego artystycznego dialogu między dwiema artystkami.

„Istotą sztuki jest tajemnica…” powiedziała Annette Messager. „Prawdą sztuki jest tajemnica…”, dodała Izabella Gustowska.

Te słowa są niczym zaklęcie niejako zamknięte w skrzynce czasu zwanej kopertą z przeszłości. Dzięki nim świat sztuki Poznania odzyskuje głos zagubiony na dekady. Ta niezwykła wystawa pokazuje nie tylko dzieło kobiet-artystek, ale także opowieść o sile pamięci, bezkresnej inspiracji i o tym, jak bardzo ważne są nasze duchowe więzi przekraczające mury systemów politycznych i bariery językowe.

To zaproszenie do podróży w głąb siebie – gdzie każdy może odkryć swoje cienie i sobowtóry schowane pod maskami codzienności. I przekonać się na własne oczy, że „ona” i „ja” nigdy tak naprawdę nie są oddzielnymi wyspami… a jedną wielką opowieścią zatopioną w eseju czasu.

Polecamy odwiedzić tę wystawę wszystkim miłośnikom nieoczywistej sztuki współczesnej oraz tym, którzy wierzą, że prawdziwa sztuka żyje właśnie dzięki swoim niewypowiedzianym tajemnicom. Poznań powita tę ekspozycję jako jedno z najważniejszych wydarzeń kulturalnych dekady.