ONA i JA – podróż przez tajemnicę sztuki i pamięć zaklętą w czasie

W samym sercu Poznania, nieopodal tętniących życiem ulic, rozgrywa się fascynujący dialog – pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, pomiędzy dwoma artystkami, których twórczość stała się cichą kroniką zmagań ze światem kobiecości, tożsamości i pamięci. „ONA i JA” to niezwykła wystawa, której początek został zapisany niemal czterdzieści lat temu, ale dopiero teraz jej historia może znaleźć swoje prawdziwe zakończenie.

Koperta zaklęta w pamięci

Historia zaczyna się od przypadkowego odnalezienia – w jednej z pracowni Izabelli Gustowskiej pojawiła się po latach zakurzona koperta. Nie była to zwykła koperta, lecz swego rodzaju kapsuła czasu, zawierająca prace Annette Messager, znakomitej francuskiej artystki o wyjątkowej wrażliwości i błyskotliwości artystycznej. Te prace miały zostać pokazane w poznańskiej Galerii ON – miejscu tak ważnym dla lokalnej sceny artystycznej, które jednak kolejny raz w swojej historii musiało zamknąć drzwi, ustępując pod naciskiem stanu wojennego wprowadzonym w Polsce w 1981 roku. Zamknięcie galerii i represje wymusiły zablokowanie wystawy Messager; koperta zaginęła na dekady, aby teraz powrócić jako symbol nieprzemijającej siły sztuki i pamięci.

Dwie artystki, dwa światy, jedna tajemnica

Annette Messager i Izabella Gustowska to postaci należące do tego samego pokolenia artystycznego, choć podzielonego żelazną kurtyną. Dzieli je zaledwie pięć lat (Annette urodziła się w 1943 roku, Izabella pięć lat później), ale także dzielą je różne światy. Messager ukształtowała się w środowisku zachodniej Europy – Francji, natomiast Gustowska rozwijała swoje artystyczne języki na tle trudnej rzeczywistości Polski Ludowej. Mimo to obie stworzyły dzieła głęboko zaangażowane w podobne tematy: kobiecości rozumianej jako płynny konstrukt społeczny i osobiste doświadczenie, tożsamości rozbijanej na liczne warstwy i role, a także pamięci – tej indywidualnej i zbiorowej.

Ich sztuka wymykała się prostym definicjom. Zarówno Messager, jak i Gustowska umiejętnie łączyły elementy fotografii, rzeźby, instalacji i tekstu, tworząc wielowymiarowe przestrzenie do refleksji. Słowo pisane odgrywało u obu artystek rolę kluczową – było ono nośnikiem poezji, krytycznego komentarza czy osobistego manifestu. Annette stosowała je w haftach, kolażach i instalacjach; Izabella operowała tekstem jak niewidzialną nicią, która spinała najróżniejsze elementy jej pracy artystycznej. To właśnie ten wymiar językowo-artystyczny stał się łącznikiem ich światów.

Wystawa jako podróż przez tajemnicę

„ONA i JA” to o wiele więcej niż tylko ukazanie dzieł obu artystek. To przede wszystkim podróż – zarówno w wymiarze dosłownym, jak i metaforycznym. W notatniku towarzyszącym wystawie Izabella Gustowska napisała: „Notatnik i wystawa ONA i JA jest zapisem chaosu myśli i różnorodnej codziennej pracy, ale też krótkich podróży – od lutego do listopada 2025”. To właśnie te dziewięć miesięcy stało się czasem intensywnego twórczego poszukiwania i reinterpretacji zaginionych wiadomości ukrytych w kopercie sprzed czterech dekad.

Inspiracją do tego projektu była między innymi niezwykła wyprawa na wyspę Isabel z archipelagu Galapagos. Wulkaniczna wyspa, pełna egzotycznej flory i fauny, stała się miejscem symbolicznych odbić i luster – tych prawdziwych oraz wyobrażonych. W swoich nowych pracach Izabella zapętla demony i cienie przeszłości oraz własne twarze i sobowtóry, zestawiając intymne narracje z globalnym kontekstem szybko zmieniającego się świata.

Rezultatem jest intermedialna wystawa pełna fragmentarycznych obrazów, dźwięków, obiektów i fotografii – forma otwarta na wielorakie interpretacje, niejednoznaczna jak tajemnica samej sztuki.

Kalendarium projektu:

• Luty 2025 – rozpoczęcie intensywnej pracy twórczej oraz badań materiałów znalezionych w kopercie.
• Wiosna 2025 – podróż artystki na wyspę Isabel, eksploracja nowych perspektyw i inspiracji.
• Lato 2025 – powrót do Poznania oraz stopniowe komponowanie wystawy.
• Jesień 2025 – finalizacja projektu i przygotowania do otwarcia ekspozycji.
• Listopad 2025 – premiera wystawy „ONA i JA” oraz wydanie specjalnego notatnika będącego zapisem całej twórczej podróży.

Notatnik jako klucz do zrozumienia

Towarzysząca wystawie książka-notatnik jest nie tylko dokumentem wyprawy i procesu twórczego Izabelli Gustowskiej. To również kompozycja tekstu i fotografii, która wzbogaca odbiór wystawy o osobiste refleksje artystki oraz fragmenty jej wcześniejszych prac. Pojawiają się tam urywki poetyckie i zapiski z codzienności – swoista palimpsestowa warstwa dodająca głębi całemu projektowi.

Ten unikatowy dokument jest jak klucz do zrozumienia wielowarstwowej opowieści „ONA i JA” – opowieści o poszukiwaniu własnego miejsca między „ja” a inną „oną”, o ciągłym odkrywaniu tajemnic tkwiących zarówno w historii sztuki, jak i wewnętrznym świecie każdej z nas.

Kurator: Marek Wasilewski

Z perspektywy Marka Wasilewskiego, kuratora wystawy, projekt ten to niezwykle ważne odkrycie nie tylko dla lokalnej sceny artystycznej Poznania, ale także dla międzynarodowego kontekstu sztuki współczesnej. „ONA i JA” przypomina, że sztuka jest ciągłym dialogiem między pokoleniami, między odległymi geograficznie światami – a przede wszystkim między ludźmi mimo murów politycznych, czasowych barier i kulturowych podziałów.

„Istotą sztuki jest tajemnica”, mówi Annette Messager. I może właśnie ta tajemnica sprawia, że po latach odnaleziona koperta z dawnymi dziełami nagle nabiera nowego życia. Dzięki Izabelli Gustowskiej historia „ONY” zaczyna pisać dalej własny narracyjny los – łącząc dwa światy, dwie kobiety i dwie perspektywy w jedną wielowymiarową opowieść o sztuce jako przestrzeni wolności i nieprzerwanej kreacji.