ONA i JA – tajemnica sztuki odkrywana po czterdziestu latach w Poznaniu

W świecie sztuki często pojawiają się historie zapomniane, porzucone lub przesłonięte przez zmieniające się losy historii. Taką opowieścią, której ponowne odkrycie i reinterpretacja zaowocowały wyjątkową wystawą w Poznaniu, jest historia dwóch kobiet – dwóch artystek, które choć nigdy się nie spotkały, tworzyły w podobnym artystycznym duchu, dzieląc jednak zupełnie inne doświadczenia życiowe i społeczne. Mowa o francuskiej artystce Annette Messager i polskiej twórczyni Izabelli Gustowskiej.

Tajemnica zamknięta w kopercie

Na początku tej historii kryje się niezwykłe znalezisko – odnaleziona po dekadach w poznańskiej pracowni Izabelli Gustowskiej koperta z pracami Annette Messager. Miały one trafić na planowaną w 1981 roku wystawę w Galerii ON w Poznaniu – miejscu, które stanowiło ważny punkt na kulturalnej mapie miasta. Niestety, stan wojenny ogłoszony w Polsce ostatecznie przekreślił szanse na otwarcie ekspozycji. Wprowadzone represje, zamknięcie galerii i konfiskata jej zasobów przyniosły przerwę na dekady. Koperta zaginęła i ukryła przed światem swoją zawartość, by dopiero teraz – niemal jak archeologiczny artefakt – ujawnić swoją tajemnicę i zmusić do dokończenia historii.

To odkrycie stało się punktem startowym dla Izabelli Gustowskiej, która podjęła się zadania nie tylko odczytania i pokazania twórczości Messager, ale również wpisania tej historii we własną narrację, stwarzając dialog między „ONĄ” i „JĄ”.

Artystyczne pokolenia z dwóch światów

Annette Messager i Izabella Gustowska pochodzą z tego samego artystycznego pokolenia. Dzieli je pięć lat: Annette urodziła się w 1943 roku, Izabella pięć lat później, w 1948. Te równoległe światy – Zachodu i Polski okresu PRL-u – kreowały miniaturek podobnych tematów, emocji i wyzwań. Pomimo żelaznej kurtyny, która dzieliła ich rzeczywistości, obie artystki inspirowały się podobnymi źródłami: literaturą, filmem, przeżyciami społecznymi i politycznymi swoich czasów.

W swojej twórczości obie łączyły wykorzystywanie szeregu mediów: instalacji, fotografii, rzeźby oraz tekstu. Ich prace to głębokie badanie tożsamości – zarówno jednostkowej, jak i społecznej. Tym samym odważnie podejmowały temat kobiecości: jako zasobu osobistego doświadczenia oraz jako konstruktu kulturowego zdefiniowanego przez patriarchalne ramy. Artystki często podważały koncepcję spójnego „ja”, ukazując osobowość jako wielowymiarową, zmienną konstrukcję. Tekst jako forma wypowiedzi odgrywał znaczącą rolę w ich dziełach – codziennie obecny w kolażach Messager i poetyckich komentarzach Izabelli Gustowskiej.

Wystawa jako podróż przez tajemnicę i tożsamość

Wystawa pt. „ONA i JA” jest nie tylko hołdem dla odnalezionej koperty, ale także fascynującą opowieścią o sztuce rozumianej jako zagadka – tajemnica, którą nieustannie próbujemy odkrywać. Jak sama Annette Messager podkreślała: „Istotą sztuki jest tajemnica”, zaś Izabella Gustowska dodaje: „Prawdą sztuki jest tajemnica”.

Wystawa to zapis długiej przemiany – dziewięciomiesięcznej podróży twórczej, która od lutego do listopada 2025 roku nadawała kształt chaosowi myśli i codziennej praktyce artystycznej Gustowskiej. Ta wystawa to jej wewnętrzna wędrówka poprzez czas, przestrzeń i tożsamość. Punktem wyjścia była egzotyczna wyprawa na wulkaniczną wyspę Isabel należącą do archipelagu Galapagos, która stała się metaforycznym lustrem pozwalającym mnożyć narracje o sztuce i kobiecości.

W tej interdyscyplinarnej ekspozycji obraz łączy się z dźwiękiem, fotografią oraz obiektami, tworząc zagadkową i niejednoznaczną narrację – zapętloną opowieść o lustrzanych odbiciach własnego „ja”, demonicznych cieniach i sobowtórach siebie samej. To również refleksja nad współczesnością – w coraz bardziej niestabilnym świecie zmierzającym ku możliwej katastrofie ekologicznej i społecznej.

Kalendarium podróży i pracy nad wystawą

• Luty 2025 – rozpoczęcie pracy nad projektem „ONA i JA”
• Maj 2025 – podróż Izabelli Gustowskiej na wyspę Isabel (Galapagos), zbieranie inspiracji
• Sierpień 2025 – intensywne warsztaty twórcze i praca nad intermedialną formą wystawy
• Listopad 2025 – finalizacja ekspozycji oraz przygotowanie towarzyszącej jej książki-notatnika

Notatnik jako klucz do interpretacji

Towarzyszący wystawie specjalnie wydany notatnik z podróży to swoisty dziennik emocji, myśli i obserwacji Izabelli Gustowskiej. To kompozycja tekstu i fotografii pełna odniesień do codzienności, wcześniejszych dzieł oraz fragmentarycznych poetyckich zapisków. Stanowi on ważny klucz do penetracji warstwowej i złożonej narracji wystawy.

Kurator Marek Wasilewskin podkreśla szczególną wagę tego projektu jako modelowego przykład ujęcia dialogu transgranicznego między artystycznymi pokoleniami oraz dialektyki historii osobistej ze zbiorową.

Podsumowanie

Wystawa „ONA i JA” to nie tylko wyjątkowa artystyczna retrospektywa dawnych marzeń o wystawie zamkniętej przez polityczny reżim. To przede wszystkim próba rozpisania na nowo i pogłębienia dialogu międzypokoleniowego kobiet-artystek, ich relacji do własnej tożsamości oraz poszukiwania uniwersalnej tajemnicy ukrytej w sztuce. Odkryta po ponad czterech dekadach koperta stała się symbolem siły pamięci i niegasnącej energii tworzenia nawet wtedy, gdy wydawało się to niemożliwe.

Ekspozycja w poznańskiej Galerii ON to okazja do zanurzenia się w świat pełen luster, tekstur, obrazów i słów – świata kobiecej sztuki refleksyjnej, buntowniczej i niezwykle współczesnej mimo upływu lat. Zapraszamy do odkrywania razem z Annette Messager i Izabellą Gustowską prawdy o tajemnicy tkwiącej w samym sercu artystycznego geniuszu.

Galeria ON, Poznań
Kurator: Marek Wasilewskin
Czas trwania wystawy: od grudnia 2025
Towarzysząca publikacja: „ONA i JA. Notatnik z podróży” – zbiór tekstów, zdjęć i refleksji Izabelli Gustowskiej