ONA i JA – tajemnica sztuki odkryta na nowo w Poznaniu

W świecie sztuki zdarzają się historie, które przez lata pozostają zamknięte w zakurzonych archiwach i zapomnianych pracowniach. Czasem jednak fortuna sprawia, że epizody takie odżywają, domagając się nowego życia i reinterpretacji. Taką właśnie opowieścią jest historia wystawy „ONA i JA” – projektu łączącego losy dwóch wyjątkowych artystek, Annette Messager i Izabelli Gustowskiej, których twórczość – choć nigdy nie spotkały się osobiście – dialoguje ze sobą z intensywnością i poruszającą mocą.

To, co stało się punktem wyjścia tej narracji, można by nazwać artystyczną archeologią: podczas porządków w pracowni Izabelli Gustowskiej odnaleziona została koperta zawierająca prace Annette Messager, które planowano pokazać w poznańskiej Galerii ON. Ten projekt jednak nigdy nie doszedł do skutku – wszyscy wiemy, jak bolesny i nieprzewidywalny był rok 1981 w Polsce. Stan wojenny wprowadzony przez komunistyczne władze, represyjne prawa, zamknięcie galerii i przymusowe wyniesienie magazynu zrujnowały wystawę. Koperta zaginęła na dziesięciolecia, a teraz powraca niczym symbol niedokończonej historii.

Dwa pokolenia artystek na przecięciu historii

Annette Messager i Izabella Gustowska należą do pokolenia artystów urodzonych w czasie burzliwych lat 40. XX wieku – Messager w 1943, Gustowska w 1948 roku. Mimo że dzieli je żelazna kurtyna, ich twórczość rozbrzmiewa zaskakująco podobnym echem. Obie artystki poruszają się na styku instalacji, fotografii, rzeźby i tekstu, tworząc prace głęboko zanurzone w refleksji nad tożsamością, ciałem i pamięcią. Z cierpkim poczuciem realiów społecznych i politycznych swoich epok obie kobiety badają kobiecość jako wielowarstwowy konstrukt – dosadnie kwestionując patriarchalne stereotypy i role społeczne narzucane przez otoczenie.

Messager słynie z użycia tekstu nie tylko jako elementu wizualnego, ale również poetyckiego i krytycznego komentarza. Podobne znaczenie ma słowo w twórczości Gustowskiej – jej prace to swoiste dialogi z rzeczywistością, manifesty i zapiski intymne zarazem. To właśnie ta wspólnota języka artystycznego oraz tematów stanowi o sile ich postumouszego spotkania na jednej ekspozycji.

„Istotą sztuki jest tajemnica…”

Słowa wypowiedziane przez Annette Messager – „Istotą sztuki jest tajemnica” – rozbrzmiewają jak klucz do całego zamieszania wokół wystawy „ONA i JA”. Isabelle Gustowska dopowiada: „Prawdą sztuki jest tajemnica”. I to właśnie ona staje się motywem przewodnim nie tylko samej ekspozycji, lecz także całego procesu kreacji i odkrywania na nowo zagubionych prac.

Wystawa powstała jako zapis podróży – nie tylko fizycznej w przestrzeni i czasie, ale także metaforycznej, intymnej wyprawy wgłąb siebie oraz historii sztuki. Izabella Gustowska podsumowuje ten okres jako dziewięciomiesięczną odyseję od lutego do listopada 2025 roku – czas intensywnej pracy twórczej, zbierania inspiracji i przeglądania własnych oraz cudzych śladów.

Podróż ku wyspie Isabel i labirynty tożsamości

Egzotyczna wyprawa na wulkaniczną wyspę Isabel należącą do archipelagu Galapagos staje się dla Gustowskiej symbolem literackiej i artystycznej przestrzeni do eksploracji wielu wymiarów bytu. W tym egzotycznym krajobrazie przeplatają się echa „bliźniaczej podwójności”, lustrzane odbicia oraz złożone ścieżki pamięci indywidualnej i zbiorowej. Ta podróż pozwala artystce na „zapętlenie demonów, cieni, twarzy i sobowtórów” – tworząc wielowymiarową narrację o tożsamości zmiennej, niejednoznacznej i ciągle transformującej się.

W dynamicznym świecie z coraz bardziej niepokojącą perspektywą katastrofy ekologicznoklimatycznej te wyprawy stają się również komentarzem do współczesności – ukazując jak niespokojne czasy wpływają na kształt osobistych i ogólnospołecznych narracji.

Intermedialna symfonia – obraz, dźwięk, tekst

„ONA i JA” to intermedialny spektakl sztuki współczesnej – przestrzeń, gdzie obraz przeplata się z dźwiękiem, fotografia miesza z obiektem rzeźbiarskim, a słowo pisane jest zarówno komponentem wizualnym jak i nośnikiem głębokich refleksji. To kalejdoskop fragmentarycznych obrazów, lustrzanych odbić i niedopowiedzeń splatających się w intymny dziennik artystki. Izabella Gustowska chowa się za symboliczną maską, by jednocześnie odsłonić przed widzem swoją najbardziej prywatną opowieść.

Wystawie towarzyszy unikatowy album-notatnik będący kompilacją tekstów, fotografii oraz fragmentów wcześniejszych prac artystki. Ten swoisty dziennik podróży jest nie tylko kluczem do interpretacji ekspozycji, ale również osobistym świadectwem procesu twórczego i emocjonalnych doświadczeń podjętych podczas realizacji projektu.

Kalendarium wydarzeń:

• Luty 2025 – Rozpoczęcie intensywnej pracy nad projektem „ONA i JA”, poszukiwanie archiwalnych materiałów oraz dokumentacja twórczych inspiracji.
• Wiosna 2025 – Wyjazd Izabelli Gustowskiej na Wyspę Isabel (Galapagos), która staje się centralnym motywem dla dalszych eksploracji artystycznych.
• Lato 2025 – Realizacja instalacji intermedialnej łączącej obrazy, dźwięki i teksty; zbieranie materiałów do publikacji towarzyszącej wystawie.
• Listopad 2025 – Otwarcie wystawy „ONA i JA” w Poznaniu oraz premiera książki-notatnika dokumentującego cały projekt.

Kurator Marek Wasilewskin zaznacza, że wystawa jest nie tylko hołdem dla twórczości obu artystek, lecz także refleksją nad rolą kobiet w sztuce oraz znaczeniem pamięci i czasu jako czynników kształtujących narrację artystyczną. „ONA i JA” to pełen symbolicznych znaczeń dialog pomiędzy dwiema artystkami-zagadkami, które choć nigdy nie spotkały się osobiście, kreują swoją wielowymiarową historię ponad podziałami.

Wreszcie po czterdziestu latach milczenia koperta odzyskała głos. I dzięki odwadze, pasji oraz geniuszowi Izabelli Gustowskiej możemy dziś uczestniczyć w owocach tego niezwykłego dialogu. „ONA i JA” to zaproszenie do zanurzenia się w tajemnicę sztuki ukrytą pod warstwami czasu, przestrzeni i pamięci – tajemnicę tak ważną nie tylko dla losów dwóch genialnych kobiet-artystek, ale dla całej historii współczesnej sztuki.

Poznań jeszcze raz pokazuje, że potrafi być miejscem spotkań nie tylko ludzi, ale też idei i duchów wszechczasów.

Tekst powstał we współpracy z kuratorem Marka Wasilewskina oraz dzięki wsparciu pracowni Izabelli Gustowskiej.