ONA i JA – tajemnica zaklęta w czasie. Niezwykła wystawa dwórek artystek spotyka się w Poznaniu

W sercu Poznania, w przestrzeniach Galerii ON, gdzie historia sztuki współczesnej zawsze pulsowała na granicy różnych form wyrazu, otwiera się wystawa, która opowiada wyjątkową, zapomnianą przez dekady historię. To spotkanie dwóch artystycznych światów – dwóch kobiet, które choć nigdy się nie poznały osobiście, łączy krew i duch ich pokolenia, a także wspólny temat i fascynacja nadmiarowością oraz zagadkami tożsamości.

Mowa o „ONA i JA” – projekcie, który narodził się z odnalezienia po latach koperty z pracami francuskiej artystki Annette Messager w pracowni Izabelli Gustowskiej w Poznaniu. Te dzieła miały zostać wystawione właśnie tutaj, w Galerii ON, pod koniec lat 70., jednak plany pokrzyżowały dramatyczne wydarzenia: stan wojenny w Polsce wprowadzony w 1981 roku zatrzymał programy kultury, a galeria została zmuszona do zamknięcia. Koperta zagubiła się po drodze, by powrócić dopiero teraz – aby opowiedzieć historię, której brakuje jeszcze jednego rozdziału.

Tym właśnie jest ekspozycja – próbą uzupełnienia tej artystycznej przeszłości, dialogiem międzynarodowym, który trwa mimo podziałów geopolitycznych oraz drugiej strony żelaznej kurtyny.

Dwie artystki. Jeden świat, dwie perspektywy

Annette Messager, Francuzka urodzona w 1943 roku, oraz Izabella Gustowska, Polka z 1948 roku – obie tworzą na przecięciu fotografii, instalacji, rzeźby i tekstu. Punktem wyjścia ich prac jest kobiecość pojmowana jako konstrukcja społeczna i osobiste doświadczenie, wątpliwość wobec stereotypów i rozpad jednolitej tożsamości.

Ich twórczość odzwierciedla skomplikowany pejzaż pamięci i ciała, definiowany przez historię, kulturę i politykę czasów. Obie używają tekstu – Annette poprzez hafty i kolaże poetyckie i krytyczne, Gustowska – jako głos wewnętrzny, zapis podróży i ślad przemian.

W cytacie otwierającym wystawę artystki wymieniają kluczową wartość sztuki: tajemnicę. Annette mówi: „Istotą sztuki jest tajemnica”, a Izabella dopowiada: „Prawdą sztuki jest tajemnica”. To one są osią całej ekspozycji.

Wystawa jak podróż – od Poznania do Galapagos

„ONA i JA” to zarazem fizyczna i metaforyczna wyprawa – od historycznych zakamarków poznańskiego magazynu do odległej wyspy Isabel należącej do archipelagu Galapagos. Izabella Gustowska opisuje swój projekt jako 9-miesięczny okres intensywnej pracy od lutego do listopada 2025 roku. Była to podróż w czasie, przestrzeni i własnej psychice.

Podróż na egzotyczną wyspę staje się pretekstem do wielokrotnego przeglądania się w lustrzanych odbiciach – dosłownych i symbolicznych, do mnożenia i komplikowania wątków związanych ze sztuką oraz tożsamością. Praca Gustowskiej Zanurzona jest w intymności, lecz także otwarta na świat – „zapętlenie demonów, cieni, twarzy i sobowtórów”, to metafora współistnienia różnorodności ludzkiego „ja” oraz napięcia między realnym a wyobrażonym.

Forma i przekaz – intermedialne doświadczenie

Ekspozycja jest formą intermedialną: obrazy przenikają się z obiektami, dźwiękiem oraz fotografią, tworząc gęstą sieć znaczeń i niedopowiedzeń. Znajdziemy tu fragmenty intymnego dziennika Gustowskiej – zapiski pełne szczerości, prowokacji i poezji.

To wystawa o sztuce pozostawiającej widzowi pole do zaangażowanej interpretacji. To miejsce tajemnicy, które dwie artystki pozostawiły sobie nawzajem na przestrzeni pokoleń i kontynentów.

Kalendarium wystawy „ONA i JA”:

• luty 2025 – rozpoczęcie projektu Izabelli Gustowskiej; kolekcjonowanie inspiracji i fragmentów odnalezionej koperty Messager,
• lato 2025 – prace plenerowe na wyspie Isabel (Galapagos), dokumentacja fotograficzna, pisanie notatek,
• jesień 2025 – etap montażu instalacji w Galerii ON; prace nad materiałami multimedialnymi,
• listopad 2025 – oficjalne otwarcie wystawy wraz z premierą towarzyszącej publikacji – notatnika z podróży łączącego teksty, fotografie i rejestracje dźwiękowe,
• do końca grudnia 2025 – ekspozycja dostępna dla publiczności,

Książka / Notatnik jako klucz do interpretacji

Towarzysząca ekspozycji publikacja to nie tylko katalog dzieł, ale pełnoprawny notatnik. Kompozycja tekstów i fotografii odsłania dostępne tylko częściowo znaczenia prac oraz ukazuje proces tworzenia gustowskiej opowieści.

Wiersze, fragmenty codziennych zapisków oraz komentarze autorki stanowią narracyjny klucz do złożonego świata „ONY i JA”. Zarówno dla kuratorów jak i zwiedzających stanowi to fascynującą możliwość wejścia w kompetentny dialog z dziełem „od środka”.

Kurator Marek Wasilewski – mistrz narracji wystawienniczej

Projekt „ONA i JA” zyskał patronat i pracę kuratorską Marka Wasilewskiego, uznanego znawcy sztuki współczesnej. Jego ręka wyraźnie czuć w skonstruowaniu dialogu między dziełami obu kobiet oraz nadaniu ekspozycji formy ośmielającej do zagłębienia się w jej wielowarstwowość.

Wiele tu przesłań o kobiecości w sztuce XXI wieku, a ten artystyczny duet przywraca głos twórcom zmarginalizowanym przez polityczne dramaty i społeczne przeistoczenia Europy końca XX wieku.

„ONA i JA” to wydarzenie warte szczególnego zainteresowania wszystkim tym, którzy chcą zgłębiać tajemnicę sztuki – jej rozdarcie między życiem a formą, pamięcią a zapomnieniem, indywidualnością a uniwersalizmem. Ta pełna refleksji opowieść o dwóch kobietach-artystkach staje się też swoistym świadectwem minionych czasów oraz inspiracją dla nowych pokoleń twórców.

Przyjdźcie do Galerii ON w Poznaniu i przekonajcie się sami – gdzie kryje się prawda o sztuce? Czy jest nią dalej ta tajemnica? Czy może właśnie tu zostanie ona odkryta na nowo…

Galeria ON, Poznań
Kurator: Marek Wasilewski
Wystawa czynna: listopad–grudzień 2025