Lot nad kukułczym gniazdem — kiedy bunt staje się etosem kina
W tym roku mija 50 lat od premiery jednego z najważniejszych filmów amerykańskiej kinematografii: Lot nad kukułczym gniazdem Miloša Formana. Nagrodzone pięcioma Oscarami® (Najlepszy film, Reżyseria, Aktor pierwszoplanowy, Aktorka pierwszoplanowa, Scenariusz adaptowany) dzieło z 1975 roku wciąż prowokuje, porusza i prowokuje do dyskusji — nie tylko o kinie, ale też o sposobie, w jaki społeczeństwo traktuje tych, którzy nie pasują do wzorca.

Fabuła jest prosta, a zarazem przewrotna w swej sile. Rok 1963, Oregon: Randle P. McMurphy (Jack Nicholson) trafia do szpitala psychiatrycznego, udając chorobę psychiczną, by uniknąć odbycia kary w więzieniu. McMurphy to cwaniak, nonkonformista, człowiek, który wprowadza do szpitala powiew wolności i chaosu. Tam jednak napotyka na lód w postaci siostry Mildred Ratched — z pozoru opanowanej, beznamiętnej i niesamowicie skutecznej w egzekwowaniu reguł. Wraz z grupą bardzo różnych pacjentów McMurphy rozpoczyna cichą rewolucję: rozśmiesza, prowokuje, stawia opór procedurom i usiłuje przywrócić chorym godność oraz poczucie własnej wartości. Film prowadzi jednak do gorzkiego finału, w którym system okazuje się okrutniejszy niż wielu przypuszczało.

Forman w pełni wykorzystał literacki surowiec — powieść Kena Keseya — i zbudował obraz, który balansuje na granicy czarnej satyry i dramatycznej tragedii. Jego film to nie tylko portret „złego” systemu, lecz także studium władzy, manipulacji i jej subtelnych mechanizmów. Postać siostry Ratched stała się od tamtej pory jednym z najbardziej rozpoznawalnych archetypów filmowych — lodowata, kontrolująca opiekunka, której uśmiech potrafi paraliżować.

W centrum obrazu stoi fenomenalna gra aktorska. Jack Nicholson w roli McMurphy’ego stworzył kreację magnetyczną, pełną sprytu, nieprzewidywalności i tragizmu. Przeciwstawia mu się Louise Fletcher jako siostra Ratched — pozornie spokojna, a w rzeczywistości bezwzględna i precyzyjna w polityce kontroli. Ich konfrontacja napędza film i daje widzowi dwie postawy, dwie filozofie życia, które zderzają się w murach instytucji. W wspierających rolach pojawiają się między innymi Will Sampson (Chief Bromden), Brad Dourif (Billy Bibbit), Danny DeVito (Martini) czy William Redfield (Dale Harding) — każdy z aktorów wnosi do obrazu autentyczność i człowieczeństwo, dzięki czemu społeczność oddziału staje się pełnokrwistą, tragikomiczną rodziną.

Technicznie film działa znakomicie: surowe, realistyczne zdjęcia i oszczędna, sugestywna ścieżka muzyczna potęgują atmosferę klaustrofobii szpitalnych korytarzy i paradoksalnego ciepła, jakie potrafią stworzyć pacjenci. Forman, pochodzący z Czechosłowacji reżyser, zdołał nadać opowieści uniwersalny wymiar — „lot” McMurphy’ego to metafora indywidualnej wolności, a zarazem ostrzeżenie, jak kruche bywają zwycięstwa nad instytucją.

Lot nad kukułczym gniazdem to też ważne dzieło w historii kina amerykańskiego lat 70. — epoki tzw. Nowego Hollywood, kiedy twórcy ryzykowali tematy kontrowersyjne i brali na warsztat społeczne tabu. Film w niezwykle dobitny sposób podnosi kwestie etyki psychiatrii, stosowania terapii przymusowych, degradacji pacjenta do roli przedmiotu leczenia. Dzisiaj, patrząc z perspektywy zmian w medycynie i świadomości społecznej, obraz Formana pozostaje równocześnie dokumentem swoich czasów i uniwersalnym apelem o traktowanie ludzi z szacunkiem.

Nie można pominąć wpływu filmu na popkulturę: metafora „siostry Ratched” weszła do języka jako symbol bezdusznej władzy; motywy z filmu pojawiają się w sztukach, serialach i literaturze; zaś opowieść Kena Keseya doczekała się licznych adaptacji i reinterpretacji (m.in. serialu, który rozwija postać Ratched). A jednak siła oryginału pozostaje nieprzemijająca — to film, który ogląda się jak raz jeszcze odkrywaną przypowieść.

Z okazji 50. rocznicy premiery dzieło Miloša Formana wraca na ekrany w nowej odsłonie — cyfrowo odrestaurowane, z poprawionym dźwiękiem i obrazem. To znakomita okazja, by zobaczyć film na dużym ekranie i przypomnieć sobie, dlaczego wciąż porusza. Lot nad kukułczym gniazdem nie daje prostych odpowiedzi, ale zmusza do pytań: czym jest wolność, jaką cenę trzeba za nią zapłacić i kto w imię „porządku” decyduje o życiu innych.

Dla miłośników kina to pozycja obowiązkowa — nie tylko ze względu na trofea i znakomite kreacje aktorskie, ale przede wszystkim dlatego, że to film, który potrafi zmienić sposób, w jaki patrzymy na innych. Nawet po pięćdziesięciu latach Lot nad kukułczym gniazdem pozostaje jednym z najbardziej przejmujących głosów przeciwko dehumanizacji i upokorzeniu, jakie może generować każdy system.