„Homo sapiens?” – człowiek w krzywym zwierciadle

Czy człowiek współczesny rzeczywiście zasługuje na miano Homo sapiens – istoty rozumnej, zdolnej do refleksji i odpowiedzialnego kształtowania własnego świata? Film Gastóna Duprata i Mariano Cohna stawia to pytanie z ironią, ale też z wyraźną podejrzliwością. Ich najnowsza produkcja to wielowątkowa, podzielona na szesnaście historii satyra na społeczeństwo, które chętnie mówi o moralności, empatii i postępie, lecz w praktyce często kieruje się próżnością, strachem i interesem własnym.

W centrum tej osobliwej układanki znajduje się Guillermo Francella. Wybitny argentyński aktor wciela się w kilkanaście pozornie niezwiązanych ze sobą postaci: reportera relacjonującego mundial, księdza pracującego w dzielnicy slumsów, zamożnego milionera, reżysera filmowego, neurotycznego intelektualistę czy prezydenta elekta. Każda z tych ról staje się osobnym portretem człowieka uwikłanego w system społecznych oczekiwań, własne ambicje i sprzeczne emocje.

Szesnaście odsłon człowieczeństwa

Film został skonstruowany jako mozaika szesnastu opowieści. Nie tworzą one klasycznej, linearnej narracji, lecz raczej zbiór obserwacji, anegdot i sytuacji, w których codzienność niepostrzeżenie przechodzi w groteskę. Duprat i Cohn przyglądają się swoim bohaterom z dystansem, ale nie pozbawiają ich ludzkiego wymiaru. Nawet najbardziej irytujące, cyniczne czy egocentryczne postaci mają w sobie coś rozpoznawalnego – lęk przed kompromitacją, potrzebę uznania, pragnienie kontroli albo zwyczajną samotność.

Autorzy nie budują jednak swoich historii wokół wielkich dramatów. Interesują ich raczej drobne pęknięcia w codziennym porządku: sytuacje, w których ktoś zostaje zmuszony do ujawnienia prawdziwych intencji, a starannie skonstruowany wizerunek rozpada się pod wpływem jednego pytania, decyzji lub przypadkowego spotkania. W tych pozornie błahych momentach ujawnia się prawdziwa natura bohaterów.

Tytułowe pytanie nie jest więc wyłącznie filozoficzną prowokacją. To również ironiczny komentarz do zbiorowych ambicji ludzkości. Współczesny człowiek uważa się za racjonalnego, nowoczesnego i świadomego, a jednocześnie wciąż powtarza te same mechanizmy: dzieli świat na lepszych i gorszych, chroni własne przywileje, udaje bezinteresowność i ocenia innych według standardów, których sam nie przestrzega.

Satyra na tych, którzy mają najwięcej

Szczególnie mocno film uderza w klasę średnią i wyższą. To właśnie jej przedstawiciele najczęściej są przekonani, że rozumieją świat, posiadają właściwe poglądy i stoją po stronie dobra. Duprat i Cohn pokazują jednak, jak łatwo deklaracje o tolerancji, solidarności czy społecznej odpowiedzialności zamieniają się w wygodne gesty. Wystarczy zagrożenie dla własnego komfortu, by wzniosłe hasła ustąpiły miejsca egoizmowi.

Nie jest to przy tym satyra wymierzona wyłącznie w konkretną klasę społeczną czy argentyńską rzeczywistość. Choć film wyrasta z lokalnego kontekstu, jego obserwacje mają wyjątkowo uniwersalny charakter. Reporter sportowy, duchowny, artysta, polityk czy bogacz nie są jedynie bohaterami konkretnej kultury. To figury dobrze znane pod każdą szerokością geograficzną – rozpoznawalne w telewizji, mediach społecznościowych, polityce i codziennych relacjach.

W świecie filmu status społeczny nie gwarantuje ani mądrości, ani moralnej konsekwencji. Przeciwnie: często staje się tarczą, za którą można ukryć własne słabości. Pieniądze, prestiż, wykształcenie czy popularność pozwalają bohaterom podtrzymywać iluzję, że kontrolują swoje życie. Tymczasem niemal każda z opowieści pokazuje moment, w którym ta kontrola okazuje się pozorna.

Guillermo Francella – szesnaście twarzy jednego aktora

Największą atrakcją filmu pozostaje kreacja Guillermo Francelli. Aktor, znany zarówno z ról komediowych, jak i dramatycznych, otrzymuje zadanie wymagające wyjątkowej precyzji. Musi w krótkim czasie stworzyć kilkanaście odrębnych postaci, z których każda ma własny sposób mówienia, gestykulację, rytm i temperament.

Francella nie poprzestaje na prostym efekcie przebieranki. Jego bohaterowie różnią się nie tylko wyglądem czy zawodem, lecz przede wszystkim sposobem funkcjonowania w świecie. Jeden próbuje zachować pozory autorytetu, inny desperacko zabiega o popularność, jeszcze inny ukrywa niepewność pod maską intelektualnej wyższości. Aktor z dużą swobodą porusza się między farsą a goryczą, dzięki czemu kolejne epizody nie stają się jedynie serią komediowych skeczy.

W jego interpretacji powracają pewne wspólne cechy – nerwowość, próżność, potrzeba akceptacji – ale za każdym razem układają się one w inny portret. Francella pokazuje, że pod odmiennymi kostiumami i społecznymi rolami często kryje się ten sam człowiek: zagubiony, przewrażliwiony, próbujący przekonać innych, a przede wszystkim siebie, że jego życie ma sens.

Między absurdem a prawdą

Twórczość Duprata i Cohna od lat opiera się na obserwowaniu ludzi w sytuacjach, które wydobywają z nich najgorsze i najbardziej komiczne cechy. Ich kino bywa bezlitosne, ale nie jest pozbawione czułości. Nawet kiedy reżyserzy wyśmiewają hipokryzję swoich bohaterów, dostrzegają w nich także potrzebę bliskości, uznania i bezpieczeństwa.

W „Homo sapiens?” absurd nie służy wyłącznie rozrywce. Jest narzędziem demaskowania społecznych rytuałów. Dzięki przerysowaniu widz może zobaczyć wyraźniej to, co w rzeczywistości pozostaje zamaskowane przez konwenanse. Śmiech często pojawia się w chwili, gdy bohater przekracza granicę dobrego smaku, kompromituje się albo nieświadomie odsłania własną małość. Po nim przychodzi jednak refleksja: czy naprawdę tak bardzo różnimy się od postaci oglądanych na ekranie?

Film nie proponuje łatwych odpowiedzi. Nie dzieli świata na cynicznych winowajców i niewinne ofiary. Każdy może stać się częścią problemu, kiedy broni własnego interesu, podąża za tłumem albo próbuje zachować pozory przyzwoitości. Jego siłą jest właśnie ta niejednoznaczność – świadomość, że człowiek potrafi być jednocześnie śmieszny i tragiczny, egoistyczny i czuły, pełen ideałów i całkowicie bezradny wobec własnych pragnień.

Lustro, w którym łatwo się rozpoznać

„Homo sapiens?” to film o ludziach, którzy chcą uchodzić za lepszych, niż są w rzeczywistości. O tych, którzy wierzą, że ich wybory wynikają z zasad, choć często są jedynie reakcją na strach lub wygodę. O relacjach, w których miłość miesza się z kontrolą, przyjaźń z interesem, a troska z potrzebą dominacji.

Szesnaście historii tworzy przewrotny katalog ludzkich słabości. Ich bohaterowie mogą pochodzić z różnych środowisk i reprezentować odmienne światopoglądy, ale łączy ich coś zasadniczego: wszyscy próbują odnaleźć się w świecie, w którym coraz trudniej oddzielić autentyczność od autoprezentacji. W dobie nieustannego komentowania własnego życia, publicznych deklaracji i społecznego spektaklu pytanie o to, kim naprawdę jesteśmy, pozostaje wyjątkowo aktualne.

Duprat i Cohn proponują kino zabawne, nieprzewidywalne i momentami gorzkie. Dzięki znakomitej, wielokrotnie zmieniającej się kreacji Guillermo Francelli ich film staje się nie tylko satyrą na współczesne społeczeństwo, lecz także przewrotnym studium samotności. Bo być może największym absurdem ludzkiej natury jest to, że tak bardzo chcemy uchodzić za wyjątkowych, a jednocześnie niemal wszyscy zmagamy się z podobnymi lękami i pragnieniami.