„Crash” — pożądanie w cieniu autostrady

W świecie, w którym samochód stał się przedłużeniem ludzkiego ciała, zderzenie może oznaczać coś więcej niż katastrofę. David Cronenberg opowiada o ludziach, którzy w pękniętej karoserii i własnych bliznach szukają przeżyć niedostępnych w codziennym życiu. Jego „Crash” nie daje komfortu bezpiecznej obserwacji — zmusza do przyjrzenia się fascynacjom, od których najchętniej odwrócilibyśmy wzrok.

Wypadek jako początek

Nowoczesne miasto lat 90. przypomina ogromny układ krążenia. Wielopasmowe drogi przenoszą niekończące się strumienie pojazdów, a ludzie spotykają się w anonimowych wnętrzach: na parkingach, w mieszkaniach, szpitalach i samochodach. W tej rzeczywistości żyje producent filmowy James Ballard, grany przez Jamesa Spadera. Jego uporządkowaną, lecz emocjonalnie wyjałowioną codzienność przerywa wypadek spowodowany chwilą nieuwagi.

W zderzeniu ginie mąż Helen Remington. James i ocalała kobieta wkrótce nawiązują romans, jednak ich więź nie przypomina klasycznej historii o odnajdywaniu bliskości po tragedii. Wspólne doświadczenie katastrofy staje się źródłem niepokojącego przyciągania. Zamiast odsunąć od siebie wspomnienie zderzenia, oboje zaczynają do niego wracać.

Przewodnik po świecie kraks

Kolejnym krokiem w tę stronę jest spotkanie z Vaughanem, w którego wciela się Elias Koteas. To człowiek zafascynowany wypadkami samochodowymi, traktujący je jak wydarzenia o niemal mitycznej sile. Odtwarza słynne kraksy, między innymi tę, w której zginął James Dean, i skupia wokół siebie ludzi podzielających podobne obsesje.

Vaughan nie jest wyłącznie ekscentrycznym prowokatorem. Staje się przewodnikiem po środowisku, w którym ryzyko, erotyka i doświadczenie uszkodzonego ciała tworzą osobny język. James stopniowo uczy się nim posługiwać. W orbitę tej fascynacji zostaje wciągnięta również jego żona Catherine, grana przez Deborah Karę Unger.

Cronenberg nie tłumaczy bohaterów za pomocą prostych diagnoz. Przygląda się ich zachowaniom z dystansem, który bywa bardziej niepokojący niż otwarte potępienie.

Chłód karoserii, kruchość skóry

Nakreślona w filmie relacja człowieka z technologią wykracza poza zwykłą zależność od maszyny. Samochód jest jednocześnie schronieniem, narzędziem kontaktu i zagrożeniem. Ma chronić ciało, a w jednej chwili może je nieodwracalnie zmienić.

Właśnie na tym napięciu Cronenberg buduje film. Chłodne zdjęcia Petera Suschitzky’ego wydobywają połysk metalu, sztuczne światło i bezosobowość miejskiej infrastruktury. Muzyka Howarda Shore’a podtrzymuje atmosferę emocjonalnego zawieszenia. Nawet sceny bliskości nie przynoszą wyraźnego odprężenia: przypominają raczej kolejne próby przekroczenia niewidzialnej bariery między bohaterami.

Prowokacja, która nie przestaje uwierać

Zrealizowany w 1996 roku na podstawie powieści J.G. Ballarda „Crash” pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych filmów Cronenberga. Jego siła nie wynika jednak wyłącznie z tematu. Reżyser konsekwentnie odmawia widzowi znajomego porządku: nie proponuje łatwego wyjaśnienia obsesji ani pocieszającej opowieści o uzdrowieniu.

Pod erotyczną i mechaniczną powierzchnią kryje się pytanie o ludzi, którym zwyczajne doświadczenia przestały wystarczać. Czy katastrofa pozwala im cokolwiek poczuć, czy jedynie pogłębia odrętwienie? „Crash” pozostawia tę wątpliwość otwartą. I właśnie dlatego tak trudno otrząsnąć się z niego po seansie.