„Homo sapiens?” – galeria ludzkich sprzeczności

Czy człowiek współczesny rzeczywiście zasługuje na miano Homo sapiens – istoty rozumnej? A może pod cienką warstwą deklarowanych wartości, nowoczesnych poglądów i społecznych konwenansów wciąż kryje się ten sam zestaw lęków, ambicji, uprzedzeń i pragnień? Nowy film Gastóna Duprata i Mariano Cohna stawia te pytania z charakterystyczną dla twórców ironią, bezlitośnie przyglądając się klasie średniej i wyższej. W centrum tej satyry znajduje się Guillermo Francella, który wciela się aż w kilkanaście pozornie zupełnie różnych postaci.

Reporter relacjonujący wydarzenia podczas mundialu, ksiądz pracujący w dzielnicy slumsów, zamożny milioner, reżyser filmowy, neurotyczny intelektualista czy prezydent elekt – galeria bohaterów „Homo sapiens?” jest imponująco różnorodna. Łączy ich jednak nie tylko aktor. Każdy z nich staje wobec sytuacji, w której jego przekonania, status społeczny albo starannie budowany wizerunek zostają wystawione na próbę. Wtedy ujawnia się prawdziwa natura człowieka: pełna pęknięć, kompromisów i sprzeczności.

Szesnaście odsłon człowieczeństwa

Film został skonstruowany jako cykl szesnastu historii. Każda z nich stanowi osobny epizod, ale wszystkie razem układają się w szeroki portret współczesnego społeczeństwa. Duprat i Cohn nie próbują tworzyć klasycznej, linearnej opowieści. Zamiast tego proponują mozaikę sytuacji, charakterów i konfliktów, w której kolejne segmenty odbijają się od siebie niczym krzywe zwierciadła.

Taka struktura pozwala twórcom swobodnie przeskakiwać między różnymi środowiskami i temperamentami. Jedni bohaterowie żyją w świecie pieniędzy i przywilejów, inni funkcjonują na jego obrzeżach. Jedni przemawiają językiem wielkich idei, inni kierują się przede wszystkim instynktem. Wszyscy jednak okazują się równie podatni na egoizm, próżność czy autoiluzję.

Satyra w „Homo sapiens?” nie ogranicza się do wyśmiewania konkretnych środowisk. Jej ostrze jest wymierzone szerzej – w sposób, w jaki współczesny człowiek opowiada o sobie i własnych wartościach. Bohaterowie chcą być postrzegani jako przyzwoici, empatyczni, postępowi i rozsądni. Problem w tym, że ich zachowanie często boleśnie rozmija się z tym obrazem. W sytuacjach kryzysowych deklaracje ustępują miejsca wygodzie, strachowi lub potrzebie dominacji.

Guillermo Francella – jeden aktor, wiele twarzy

Największym atutem filmu jest bez wątpienia Guillermo Francella. Argentyński aktor, doskonale znany zarówno z ról komediowych, jak i dramatycznych, otrzymuje tu zadanie wymagające wyjątkowej precyzji. Musi stworzyć kilkanaście odrębnych postaci, nie popadając przy tym w prostą farsę. Każdy bohater powinien mieć własny rytm mowy, gest, sposób poruszania się i emocjonalną temperaturę.

Francella nie tylko zmienia kostiumy i charakteryzację. Za każdym razem buduje inną wersję męskości, władzy i społecznej pozycji. Jego bohaterowie mogą być pewnymi siebie przedstawicielami elit, ludźmi zagubionymi, pełnymi frustracji outsiderami albo osobami przekonanymi o własnej moralnej wyższości. Aktor z dużą swobodą przechodzi od komizmu do goryczy, od groteski do momentów zaskakująco bliskich dramatowi.

Wielkość tego występu polega również na tym, że Francella nie stara się swoich postaci usprawiedliwiać. Pozwala im być śmiesznymi, irytującymi, żałosnymi, a czasem także nieoczekiwanie wzruszającymi. Dzięki temu ekranowa kolekcja charakterów nie zamienia się w zestaw papierowych karykatur. Nawet jeśli bohaterowie podejmują absurdalne decyzje, ich lęki i ambicje pozostają rozpoznawalnie ludzkie.

Absurd jako narzędzie obserwacji

Gastón Duprat i Mariano Cohn od lat interesują się ludźmi przekonanymi o własnej wyjątkowości. Ich kino często demaskuje środowiska artystyczne, intelektualne i polityczne, pokazując, jak łatwo szlachetne idee stają się narzędziem autopromocji. W „Homo sapiens?” reżyserzy rozwijają ten temat w formie bardziej rozproszonej, ale też wyjątkowo pojemnej.

Absurd nie jest tu celem samym w sobie. Służy raczej jako metoda opisu rzeczywistości, która już dawno stała się absurdalna. Niedorzeczne sytuacje wynikają z codziennych mechanizmów społecznych: potrzeby uznania, chęci zachowania twarzy, lęku przed kompromitacją czy obsesyjnego kontrolowania własnego wizerunku. To, co początkowo wydaje się przesadzone, po chwili zaczyna przypominać scenę znaną z życia – tylko odrobinę mocniej podkreśloną.

Twórcy przyglądają się także hipokryzji związanej z klasą społeczną. Ludzie uprzywilejowani chętnie mówią o solidarności, tolerancji i sprawiedliwości, dopóki wartości te nie wymagają od nich realnego poświęcenia. Z kolei osoby pozbawione wpływu i pieniędzy nie zawsze zostają przedstawione jako moralnie nieskazitelne. Film unika prostych podziałów na dobrych i złych, sugerując, że słabość nie jest przywilejem żadnej grupy.

Od lokalnych historii do uniwersalnego portretu

Choć opowieść wyrasta z argentyńskiego kontekstu, jej bohaterowie szybko przekraczają granice kraju. Reporter sportowy, duchowny, polityk, artysta czy bogaty biznesmen to figury rozpoznawalne pod każdą szerokością geograficzną. Ich problemy mogą mieć lokalny koloryt, ale emocje, które nimi kierują, są uniwersalne.

W tym sensie „Homo sapiens?” przypomina, że różnice kulturowe nie zawsze są tak głębokie, jak chcielibyśmy wierzyć. Wszędzie istnieją ludzie próbujący ukryć swoje słabości za prestiżem, pieniędzmi lub społeczną rolą. Wszędzie też spotkać można tych, którzy pragną miłości, uznania i kontroli nad własnym życiem, choć często osiągają dokładnie odwrotny skutek.

Szesnaście historii składa się więc na opowieść nie tyle o Argentynie, ile o człowieku. O jego zdolności do racjonalizowania własnych decyzji, o potrzebie przynależności i o nieustannym konflikcie między tym, kim chciałby być, a tym, kim okazuje się w praktyce.

Śmiech, który zostawia ślad

„Homo sapiens?” zapowiada się jako film, który bawi, ale nie daje widzowi pełnego komfortu. Śmiech często pojawia się tu w niewygodnym miejscu – wtedy, gdy rozpoznajemy w ekranowych bohaterach własne odruchy, lęki i mechanizmy obronne. Duprat i Cohn nie ustawiają się ponad swoimi postaciami. Ich satyra jest ostra, lecz nie pozbawiona świadomości, że każdy z nas może w pewnym momencie stać się jednym z tych szesnastu bohaterów.

Ostatecznie pytajnik w tytule okazuje się równie ważny jak samo określenie Homo sapiens. To znak wątpliwości, ironii, a może nawet ostrzeżenia. Czy jesteśmy istotami rozumnymi? Odpowiedź nie zostaje udzielona wprost. Zamiast niej otrzymujemy serię zabawnych, gorzkich i niepokojąco znajomych historii. W każdej z nich odbija się człowiek – nieidealny, pełen sprzeczności, ale przez to prawdziwy.